Trị An: định nghĩa một siêu công trình thủy điện miền Nam
Thủy điện Trị An là công trình năng lượng lớn nhất khu vực thủy điện miền Nam, nơi hội tụ gần 1 triệu lượt nhân công, hàng trăm chuyên gia và gần 600.000 tấn bê tông để hình thành một hệ thống hồ chứa – đập – nhà máy vừa phát điện, vừa điều tiết nước, tạo nền cho chiến lược mở rộng hạ tầng năng lượng ở phía Nam Việt Nam. Quan điểm cần nhấn mạnh là: đây không chỉ là một nhà máy thủy điện, mà là một lựa chọn phát triển mang tính thế hệ, đổi lấy không gian, môi trường và số phận hàng chục nghìn người để nuôi một “trái tim năng lượng” cho 16 tỉnh, thành phía Nam. Khen ngợi Trị An như biểu tượng xây dựng hạ tầng là cần thiết, nhưng càng cần hơn là nhìn thẳng vào cái giá đi kèm.
1 triệu lượt lao động, 600.000 tấn bê tông: cái giá khổng lồ của thi công
Nếu muốn hiểu thế nào là công trình năng lượng lớn, hãy nhìn vào con số của Trị An: gần 1 triệu lượt người tham gia với khoảng 6 triệu ngày công để xử lý khu vực lòng hồ và phục vụ thi công, đồng thời di dời khoảng 19.000 người dân phục vụ dự án. Đây là câu chuyện huy động nhân lực chưa từng có trong lịch sử xây dựng hạ tầng miền Nam, khi có thời điểm riêng tuyến năng lượng đã tập trung 10.000 công nhân, tuyến áp lực thêm khoảng 4.000 người, còn tổng lao động trên công trường và lòng hồ lên tới hàng chục nghìn người. Song song, lực lượng công nhân và thanh niên xung phong đào đắp khoảng 23 triệu m³ đất đá, dùng khoảng 73.000 tấn kết cấu sắt thép, thiết bị và gần 600.000 tấn bê tông – con số cho thấy “giá” của một megaproject không chỉ nằm ở vốn, mà ở sức người và thời gian.
500 chuyên gia, hồ 2,765 tỷ m³: kỹ thuật phức tạp và vận hành đầy rủi ro
Để dựng nên một công trình thủy điện miền Nam quy mô như Trị An trong điều kiện thập niên 1980, Việt Nam phải chấp nhận phụ thuộc mạnh vào chuyên gia nước ngoài: khoảng 500 chuyên gia Liên Xô từng trực tiếp hỗ trợ các giai đoạn kỹ thuật cao điểm. Đây là sự “nhập khẩu” tri thức cần thiết, nhưng cũng đặt ra câu hỏi dài hạn về năng lực tự chủ công nghệ trong các công trình năng lượng lớn. Về quy mô kỹ thuật, hồ Trị An có diện tích mặt nước khoảng 32.400 ha, lưu vực 14.776 km², tổng dung tích thiết kế 2,765 tỷ m³, trong đó dung tích hữu ích 2,547 tỷ m³. Một hồ chứa khổng lồ như vậy không chỉ là tài sản mà còn là rủi ro: mọi sai số trong tính toán mực nước, dự báo khí tượng hay xả lũ đều có thể trả giá bằng sinh kế và an toàn của vùng hạ du. Vận hành Trị An vì thế là bài kiểm tra liên tục với năng lực quản trị rủi ro của hệ thống.
19.000 người phải đi: tái định cư không thể chỉ là con số
Trong mọi câu chuyện về công trình năng lượng lớn, phần dễ bị lãng quên nhất luôn là người dân. Với Trị An, khoảng 19.000 cư dân đã phải rời khỏi nơi chôn nhau cắt rốn để nhường chỗ cho lòng hồ. Đây không phải “chi phí xã hội” trừu tượng, mà là nhà cửa, mồ mả tổ tiên, tập quán canh tác và cả ký ức cộng đồng bị cắt rời. Việc giải phóng mặt bằng cho dự án mở rộng hiện nay – với 92,09 ha/192 thửa đất đã bàn giao và các hộ tái định cư đã được bố trí – cho thấy bài học tái định cư dân cư đã ít nhiều được rút kinh nghiệm. Tuy vậy, một chính sách tái định cư được coi là thành công không thể dừng ở chuyện “bố trí được đất”, mà phải bảo đảm sinh kế lâu dài, hạ tầng thiết yếu, dịch vụ công và đặc biệt là sự tham gia thực chất của người dân trong mọi quyết định liên quan đến đời sống mới của họ.
Mở rộng Trị An: tăng công suất, nhưng đừng lặp lại tư duy cũ
Sau hơn 30 năm vận hành với 4 tổ máy, tổng công suất thiết kế 400 MW và sản lượng trung bình hơn 1,7 tỷ kWh mỗi năm, Trị An vẫn là “trái tim năng lượng” của miền Nam và đang được mở rộng công suất thêm 200 MW với 2 tổ máy mới. Dự án mở rộng xây dựng tuyến năng lượng mới gồm kênh dẫn, cửa nhận nước, đường ống áp lực, nhà máy thủy điện, kênh xả hạ lưu và hệ thống đấu nối vào lưới 220/110 kV hiện hữu. Theo kế hoạch, dự án khởi công trong năm 2025, phát điện tổ máy 1 vào quý III/2027, tổ máy 2 vào quý IV/2027 và hoàn thành toàn bộ trong quý IV/2027. Lý do rất rõ: nhu cầu điện miền Nam tiếp tục tăng, Trị An phải tăng khả năng phát công suất phủ đỉnh, khai thác hiệu quả nguồn nước xả thừa mùa lũ và nâng khả năng điều tần, ổn định tần số hệ thống. Nhưng nếu mở rộng chỉ được hiểu là thêm bê tông, thêm công suất, còn cách tiếp cận môi trường, xã hội và tái định cư vẫn đứng sau, thì chúng ta đang lặp lại tư duy cũ cho một thế hệ công trình mới.
Chiến lược năng lượng miền Nam: Trị An phải là bài học, không chỉ là biểu tượng
Sau khi vận hành, Trị An cấp điện cho hệ thống điện quốc gia và giữ vai trò quan trọng với 16 tỉnh, thành phía Nam, đồng thời đảm bảo nước cho công nghiệp, nông nghiệp, sinh hoạt với diện tích tưới trên 20.000 ha. Trong mùa khô, hồ duy trì lưu lượng xả tối thiểu khoảng 200 m³/s để hỗ trợ hạ du và hạn chế xâm nhập mặn – một đóng góp ít khi được nhắc đến nhưng cực kỳ quan trọng với vùng hạ lưu. Rõ ràng, trong chiến lược mở rộng hạ tầng năng lượng miền Nam, Trị An là mắt xích không thể thay thế: vừa là nhà máy, vừa là “van nước” của cả lưu vực Đồng Nai. Nhưng chính vì vậy, Trị An phải được nhìn như một bài học sống động về cách quy hoạch thủy điện gắn với an ninh năng lượng, an ninh nước và công bằng xã hội. Một chiến lược năng lượng hiện đại không thể chỉ tính đến megawatt, mà phải đánh giá được mọi “chi phí ẩn” – từ 600.000 tấn bê tông, 6 triệu ngày công đến hành trình tái định cư của 19.000 con người.
