Từ Sơn La 60.000 tỷ đến Trị An: bức tranh tham vọng thủy điện lớn nhất
Siêu công trình thủy điện 60.000 tỷ đồng và kế hoạch mở rộng Trị An là biểu tượng cho tham vọng xây dựng thủy điện lớn nhất Việt Nam, thể hiện khả năng huy động nguồn lực khổng lồ, làm chủ công nghệ đập bê tông công trình hiện đại và tái định hình chiến lược năng lượng tái tạo Việt Nam trong nhiều thập niên tới.
Thủy điện Sơn La, với công suất lắp đặt 2.400 MW gồm 6 tổ máy, hiện là thủy điện lớn nhất ASEAN và nằm trong nhóm 10 đập bê tông đầm lăn lớn nhất thế giới. Giá trị đầu tư được phê duyệt vượt ngưỡng 60.000 tỷ đồng, biến đây thành một trong những dự án hạ tầng năng lượng đồ sộ nhất mà Việt Nam từng triển khai. Từ góc nhìn xây dựng hạ tầng năng lượng, Sơn La giống một tuyên ngôn: người Việt có thể tự thiết kế, thi công trọn vẹn một công trình mà trước đó phải trông chờ nhiều vào chuyên gia nước ngoài.
Song song với Sơn La, Trị An – thủy điện lớn nhất miền Nam – đang bước vào giai đoạn mở rộng với mục tiêu bổ sung 200 MW công suất, khởi công từ tháng 8/2025 và dự kiến hoàn thành cuối năm 2027. Sự nối tiếp này cho thấy chiến lược rõ ràng: không chỉ xây mới các đập lớn mà còn tối ưu các hồ chứa hiện hữu để gia tăng tỷ trọng năng lượng tái tạo Việt Nam trong cơ cấu điện.
Huy động gần 1 triệu lượt nhân công và cái giá xã hội của một lòng hồ
Đằng sau những con số công suất ấn tượng của Trị An là một chiến dịch huy động con người chưa từng có tiền lệ ở miền Nam. Theo tư liệu xây dựng, gần 1 triệu lượt người đã tham gia công trường, tạo ra khoảng 6 triệu ngày công để xử lý khu vực lòng hồ và hình thành nên công trình. Đây không chỉ là một dự án kỹ thuật, mà là một cuộc tổng động viên xã hội đúng nghĩa.
Cái giá xã hội không nhỏ: khoảng 19.000 người dân phải di dời để nhường chỗ cho hồ chứa rộng hơn 32.400 ha. Những con số này buộc chúng ta phải nhìn thẳng vào mặt trái của xây dựng hạ tầng năng lượng quy mô lớn: mỗi MW thủy điện không chỉ là thép và bê tông, mà còn là ký ức, đất đai, sinh kế bị thay đổi. Nếu ngày đó mục tiêu hàng đầu là bảo đảm điện cho 16 tỉnh, thành phía Nam, thì ngày nay tiêu chí công bằng và bền vững cho cộng đồng bị di dời cần được đặt ngang hàng với các chỉ tiêu kỹ thuật.
"Gần 1 triệu lượt người tham gia với khoảng 6 triệu ngày công để xử lý khu vực lòng hồ, đồng thời di dời khoảng 19.000 người dân phục vụ dự án". Câu chuyện nhân lực của Trị An phải trở thành bài học bắt buộc khi Việt Nam tính toán những công trình thủy điện lớn nhất Việt Nam tiếp theo.
600.000 tấn bê tông, đập RCC Sơn La và bài học kỹ thuật cho thế hệ mới
Nếu Trị An là dấu mốc đầu tiên của miền Nam, thì Sơn La là bước nhảy vọt về kỹ thuật đập bê tông công trình. Tại Trị An, lực lượng công nhân và thanh niên xung phong đã đào đắp khoảng 23 triệu m³ đất đá, dùng 73.000 tấn kết cấu sắt thép, thiết bị và gần 600.000 tấn bê tông để hình thành hệ thống đập dài 420 m, cao 40 m kiểm soát dòng chảy sông Đồng Nai. Cùng lúc, khoảng 500 chuyên gia nước ngoài trực tiếp hỗ trợ kỹ thuật trong giai đoạn cao điểm.
Ngược lại, Sơn La cho thấy một thế hệ kỹ sư mới đã đủ sức tự mình làm chủ công nghệ. Đập bê tông RCC của công trình này có khối lượng hơn 2,7 triệu m³, là một trong những đập RCC lớn nhất thế giới. Công nghệ bê tông đầm lăn giúp tốc độ đổ bê tông tăng lên 9–12 m/tháng, gấp 2–3 lần bê tông thường, đồng thời giảm lượng xi măng và hạn chế nứt bề mặt. Chính lựa chọn công nghệ này cho phép dự án hoàn thành sớm tới 3 năm so với nghị quyết. Với các dự án mở rộng như Trị An, áp dụng những tiến bộ tương tự là con đường hợp lý để giảm rủi ro kỹ thuật và tối ưu chi phí.
Trị An – từ biểu tượng trên tờ tiền 5.000 đồng đến chiến lược năng lượng tái tạo
Hình ảnh nhà máy Thủy điện Trị An được in trên mặt sau tờ tiền 5.000 đồng không chỉ mang tính hoài niệm; đó là lời nhắc rằng công trình này từng là niềm tự hào công nghiệp của cả một giai đoạn. Hiện nay, với 4 tổ máy, tổng công suất 400 MW và sản lượng trung bình hơn 1,7 tỷ kWh mỗi năm, Trị An vẫn là mắt xích quan trọng trong hệ thống năng lượng tái tạo Việt Nam ở miền Nam.
Tác động tới đời sống thường ngày rất rõ: nguồn điện từ Trị An góp phần đảm bảo cung cấp cho 16 tỉnh, thành phía Nam; hồ chứa hỗ trợ tưới tiêu cho diện tích trên 20.000 ha nông nghiệp và duy trì lưu lượng xả tối thiểu khoảng 200 m³/s trong mùa khô để hạn chế xâm nhập mặn ở hạ du. Đây là minh chứng rằng nếu được thiết kế và vận hành đúng, một công trình thủy điện có thể vừa là nhà máy điện, vừa là công cụ điều tiết nước, vừa là nền tảng phát triển hệ sinh thái và du lịch quanh lòng hồ.
Trong bối cảnh Đồng Nai được định hướng phát triển thành đô thị quy mô lớn, gắn với vùng Đông Nam Bộ năng động, việc bảo đảm vận hành an toàn và linh hoạt của Trị An trở thành điều kiện tiên quyết để khu vực này tăng trưởng mà không đánh đổi an ninh năng lượng và tài nguyên nước.
Đếm ngược đến 2027: mở rộng Trị An và bài kiểm tra cho tương lai thủy điện
Dự án Nhà máy Thủy điện Trị An mở rộng – do Tập đoàn Điện lực Việt Nam làm chủ đầu tư – được thiết kế gồm 2 tổ máy với tổng công suất 200 MW. Theo kế hoạch, công trình khởi công tháng 8/2025, tổ máy số 1 phát điện quý III/2027, tổ máy số 2 trong quý IV/2027 và toàn bộ hoàn thành cuối năm 2027. Khi vận hành, dự án dự kiến bổ sung khoảng 113 triệu kWh mỗi năm cho hệ thống điện quốc gia.
Nhìn rộng hơn, đây là phép thử cho cách Việt Nam xây dựng hạ tầng năng lượng trong giai đoạn mới. Không còn chỗ cho tư duy “điện là trên hết” bất chấp môi trường và sinh kế. Bài học từ Sơn La – nơi các vết nứt trên đập bê tông RCC được phát hiện, đánh giá kỹ thuật và xử lý mà không ảnh hưởng an toàn công trình – cho thấy minh bạch dữ liệu và kiểm soát rủi ro phải trở thành chuẩn mực. Nếu Trị An mở rộng đạt được ba mục tiêu: an toàn kỹ thuật, bổ sung công suất sạch và tôn trọng không gian sống quanh hồ, nó sẽ trở thành hình mẫu mới cho các dự án thủy điện lớn nhất Việt Nam trong thời đại chuyển dịch xanh.
