AI tái tạo người quá cố: cảm xúc mạnh mẽ, nhưng không phải sự trở về
AI tái tạo người quá cố là việc dùng dữ liệu cá nhân như ảnh, video, giọng nói và thói quen giao tiếp để tạo ra một phiên bản số có hình ảnh, chuyển động và đôi khi cả lời nói giống người đã mất, nhằm phục vụ nhu cầu tưởng nhớ, lưu giữ ký ức hoặc tương tác cảm xúc của người còn sống. Từ những bức ảnh, đoạn video hay mẫu giọng nói cũ, công nghệ này đang mở ra khả năng tái hiện người đã khuất với hình ảnh và chuyển động ngày càng chân thực. Nhưng sự chân thực về mặt thị giác không đồng nghĩa với việc người đó thực sự “trở về”. Những nội dung được tái tạo cần được nhìn nhận đúng bản chất là sản phẩm do công nghệ tạo ra, không phải tư liệu từng tồn tại trong thực tế. Nếu chúng ta nhầm lẫn hai điều này, AI tái tạo người quá cố sẽ trượt rất nhanh từ một công cụ tưởng nhớ thành một hình thức lừa dối cảm xúc.
Cách AI “dựng lại” người đã mất: từ dữ liệu đến mô hình khuôn mặt
Đằng sau mỗi gương mặt người đã khuất xuất hiện trên màn hình là một quy trình kỹ thuật phức tạp. Bước đầu tiên và cũng quan trọng nhất không nằm ở việc chọn công cụ AI nào, mà là thu thập dữ liệu. Một người càng để lại nhiều ảnh, video, bản ghi âm và tư liệu về các góc mặt, dáng người, tư thế, biểu cảm, giọng nói hay thói quen, khả năng tái hiện càng có cơ sở để tiến gần người thật. Quy trình thường bắt đầu bằng việc tập hợp ảnh, video, nhiều trạng thái khuôn mặt và các mẫu âm thanh của người cần tái hiện; sau đó trích xuất từng hình ảnh phù hợp, loại bỏ dữ liệu gây nhiễu trước khi đưa vào mô hình để huấn luyện. Sau nhiều lần huấn luyện, dữ liệu được hình thành thành một model có đặc điểm khuôn mặt của nhân vật, có thể áp lên những đoạn phim hoặc hình ảnh khác để tạo ra phiên bản mong muốn. Trong một số dự án, ê-kíp còn dùng diễn viên đóng thế rồi ghép khuôn mặt được AI huấn luyện vào cảnh quay, để giữ lại chuyển động cơ thể và tương tác của con người thật.
Giữa tưởng nhớ và thao túng: ranh giới đạo đức mong manh
AI tái tạo người quá cố có thể mang lại những khoảnh khắc xúc động: một người cháu lần đầu thấy rõ gương mặt người ông liệt sĩ chỉ từng tồn tại trong bức ảnh đen trắng và lời kể của gia đình. Theo người làm nghề, AI có thể được sử dụng để lưu giữ ký ức, tạo cảm xúc hoặc đáp ứng nhu cầu tưởng nhớ của gia đình. Nhưng công nghệ nhân tạo đạo đức đòi hỏi một ranh giới rất rõ: không nên dùng công nghệ để đặt vào miệng người đã mất những quan điểm, lời nói hay thông điệp trái với những gì họ từng thể hiện khi còn sống. Chính khả năng khiến một người đã mất “tiếp tục nói” đặt ra câu hỏi: ai có quyền quyết định họ được phép nói điều gì? Khi dữ liệu không đủ, AI phải nội suy từ những gì đã có, và việc nó nội suy theo hướng nào là điều chúng ta hoàn toàn không thể đảm bảo. Nếu không có chuẩn mực, công cụ tưởng nhớ sẽ biến thành phương tiện thao túng, gán ghép ý chí cho người không còn khả năng đồng ý hay phản đối.
Quyền riêng tư sau cái chết và những khoảng trống pháp lý
Vấn đề khó nhất của AI tái tạo người quá cố là quyền riêng tư sau cái chết. Người đã mất không thể tự mình đồng ý cho việc “tái sinh” dữ liệu cá nhân, trong khi ảnh, video, tin nhắn, lịch sử trò chuyện và thói quen giao tiếp lại là nguồn để mô hình học cách một người từng tương tác với những người xung quanh. Một số nhóm thực hiện đặt ra nguyên tắc phải có sự cho phép của người có thẩm quyền liên quan đến hình ảnh hoặc người thân trong gia đình khi làm nội dung về người đã khuất. Đây là bước tối thiểu, nhưng chưa đủ. Nếu không có khung pháp lý rõ ràng, dữ liệu của người đã mất có thể bị dùng cho mục đích thương mại, tuyên truyền hoặc lừa đảo mà gia đình không hay biết. Công nghệ càng ngày càng phát triển, nhưng yếu tố con người để chúng ta biết thế nào là đúng, thế nào là sai, để chúng ta kiểm soát thì vẫn là tốt nhất. Quyền riêng tư sau cái chết cần được coi là một phần của quyền dữ liệu cá nhân, không thể bị xóa bỏ chỉ vì người sở hữu đã không còn sống.
Cần khung quy chuẩn: phân biệt tưởng niệm và giả mạo
Nếu AI sinh tạo nâng cao tiếp tục phát triển mà không có giới hạn, chúng ta sẽ phải đối mặt với một thế giới nơi người đã khuất bị “triệu hồi” cho mọi mục đích, từ quảng cáo đến chính trị. Theo người trong nghề, AI sẽ tiến rất xa, vì vậy cần có những bộ quy chuẩn về đạo đức, xác định rõ những gì AI được phép làm và những gì không được phép làm. Trọng tâm của các chuẩn mực này phải là sự phân biệt giữa ứng dụng tưởng niệm và hành vi giả mạo, lừa dối. Những nội dung được tái tạo phải được gắn nhãn rõ ràng là sản phẩm do công nghệ tạo ra, không phải tư liệu từng tồn tại trong thực tế. Gia đình và người dùng cần được tư vấn đầy đủ về tác động tâm lý, thay vì chỉ nghe lời hứa “giúp bớt đau buồn”. Công nghệ nhân tạo đạo đức không phải là việc cấm đoán AI tái tạo người quá cố, mà là đặt ra những giới hạn để bảo vệ ký ức, quyền riêng tư và sự bình an của người sống lẫn người đã mất.
