Quan trắc đa dạng sinh học: nền tảng để ra quyết định, không phải thủ tục hành chính
Quan trắc đa dạng sinh học là quá trình điều tra, kiểm kê và theo dõi có hệ thống các loài sinh vật, cấu trúc hệ sinh thái và biến động môi trường, nhằm tạo ra bộ dữ liệu tin cậy phục vụ quản lý khu bảo tồn thiên nhiên, bảo vệ loài động vật và định hướng sử dụng tài nguyên một cách bền vững. Nếu coi đây là thủ tục hành chính bắt buộc, chúng ta sẽ bỏ lỡ công cụ quan trọng nhất để hiểu vùng đất ngập nước đang thay đổi ra sao, loài nào đang suy giảm, loài nào đang bị đe dọa và chính sách nào thực sự hiệu quả. TP. HCM đã bước qua ngưỡng “làm cho có”, khi triển khai kiểm kê, quan trắc đa dạng sinh học tại các khu bảo tồn thiên nhiên đến năm 2030 như một chương trình dài hạn gắn với mục tiêu bảo tồn và phát triển kinh tế xanh.
Hệ thống khu bảo tồn và vùng đất ngập nước: giá trị lớn đòi hỏi giám sát chặt
TP. HCM sở hữu nhiều khu bảo tồn thiên nhiên và vùng đất ngập nước có giá trị cao về sinh thái, địa chất, địa mạo, với nhiều loài đặc hữu quý hiếm. Nổi bật là rừng ngập mặn Cần Giờ – khu dự trữ sinh quyển thế giới đầu tiên của Việt Nam – với diện tích hơn 75.000 ha, đóng vai trò vùng đệm giữa hệ sinh thái thủy vực và trên cạn. Theo Ban Quản lý Rừng phòng hộ, đặc dụng TP. HCM, khu vực này ghi nhận 318 loài thực vật bậc cao, 164 loài chim, 35 loài thú, 282 loài cá cùng hàng chục loài lưỡng cư, bò sát và côn trùng. Vườn quốc gia Côn Đảo cũng có gần 6.000 ha trên cạn và 14.000 ha đất ngập nước, với các hệ sinh thái đất ngập nước mặn ven biển, rạn san hô, thảm cỏ biển và 1.725 loài sinh vật biển được ghi nhận. Với mật độ giá trị như vậy, không có hệ thống quan trắc đa dạng sinh học bài bản đồng nghĩa với việc chấp nhận quản lý “mù mờ” trước biến đổi khí hậu và áp lực khai thác.
Từ dữ liệu đến hành động: quan trắc để bảo vệ loài động vật và sinh kế con người
Điểm đáng giá của chương trình quan trắc đa dạng sinh học ở TP. HCM là mục tiêu rõ ràng: đánh giá thực trạng đa dạng sinh học về thực vật, động vật, nhất là các loài nguy cấp, quý, hiếm được ưu tiên bảo vệ, để từ đó đề xuất giải pháp quản lý, bảo vệ và bảo tồn nguồn gen. Đây là cách tiếp cận đúng: dữ liệu phải dẫn đến hành động cụ thể, không dừng ở báo cáo. Định kỳ, các đơn vị quản lý phải báo cáo kết quả thực hiện và đề xuất giải pháp bảo vệ hiệu quả các hệ sinh thái tự nhiên, các loài động vật, thực vật nguy cấp, quý, hiếm tại Vườn quốc gia Côn Đảo. Nếu làm nghiêm túc, dữ liệu quan trắc sẽ chỉ ra khu vực nào cần khoanh vùng nghiêm ngặt, khu vực nào có thể cho khai thác thủy sản, du lịch sinh thái, qua đó bảo vệ loài động vật mà vẫn duy trì sinh kế cho cộng đồng địa phương – thay vì áp dụng các lệnh cấm chung chung, dễ gây xung đột.
Cơ sở dữ liệu thống nhất: chiếc “bộ não số” cho bảo tồn và quản lý tài nguyên
Một bước đi mang tính chiến lược là triển khai sử dụng thống nhất cơ sở dữ liệu đa dạng sinh học quốc gia từ trung ương đến địa phương, phục vụ việc quản lý và cập nhật dữ liệu của các khu bảo tồn thiên nhiên. Thay vì mỗi nơi lưu dữ liệu theo cách riêng, việc kết nối vào hệ thống chung cho phép so sánh, cảnh báo sớm và điều phối chính sách tốt hơn. Trong trường hợp cần thiết, TP. HCM sẽ tham mưu xây dựng cơ sở dữ liệu đa dạng sinh học riêng cho các khu bảo tồn và cơ quan chuyên ngành, nhưng vẫn bảo đảm kết nối với hệ thống quốc gia. Sở Khoa học và Công nghệ cùng Quỹ Phát triển Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo được giao thực hiện các đề tài nghiên cứu, ứng dụng công nghệ trong điều tra, kiểm kê, quan trắc và xây dựng cơ sở dữ liệu. Đây là “bộ não số” giúp tích hợp dữ liệu quan trắc vào bài toán rộng hơn: quy hoạch không gian, ứng phó biến đổi khí hậu, phát triển kinh tế biển và du lịch sinh thái.
Bài học từ U Minh Hạ: dữ liệu quan trắc phải đi cùng bài toán phát triển
Câu chuyện Vườn quốc gia U Minh Hạ cho thấy một hướng đi đáng tham khảo: gắn bảo tồn với phát triển du lịch sinh thái dựa trên hiểu biết sâu về hệ sinh thái. Khu vực này quản lý hơn 8.527 ha, trong đó khoảng 1.761 ha là rừng nguyên sinh – phần rừng duy nhất còn lại của tỉnh Cà Mau. Hệ sinh thái rừng tràm trên đất than bùn, ngập nước, úng phèn cùng 176 loài cây cỏ, 91 loài chim, 23 loài thú, 47 loài lưỡng cư và bò sát, 37 loài cá… là nền tảng để thiết kế sản phẩm du lịch nghiên cứu, khám phá, giải trí cho học sinh, sinh viên, nhà khoa học và du khách. Đề án phát triển du lịch sinh thái, nghỉ dưỡng, giải trí đến năm 2030 được xây dựng theo hướng gắn bảo tồn với phát triển hệ sinh thái rừng tràm, hài hòa giữa du lịch và bảo vệ tài nguyên thiên nhiên. Nếu TP. HCM dùng dữ liệu quan trắc đa dạng sinh học để thiết kế các mô hình tương tự ở Cần Giờ, Côn Đảo, Long Sơn – Vũng Tàu hay Bình Châu – Phước Bửu, thì bảo tồn và phát triển kinh tế sẽ không còn là hai mục tiêu đối nghịch.
Kết luận: không có bảo tồn thông minh nếu thiếu dữ liệu và trách nhiệm sử dụng dữ liệu
Quan trắc đa dạng sinh học tại các khu bảo tồn thiên nhiên và vùng đất ngập nước ở TP. HCM đang chuyển từ giai đoạn “đếm cho biết” sang “đo để hành động”. Khi chương trình đến năm 2030 được triển khai đồng bộ, có ứng dụng khoa học công nghệ hiện đại, có cơ sở dữ liệu thống nhất và có cơ chế báo cáo gắn với đề xuất giải pháp, dữ liệu sẽ trở thành nền tảng không thể thay thế cho mọi quyết định bảo tồn, bảo vệ loài động vật và quản lý tài nguyên. Vấn đề còn lại không nằm ở thiết bị hay phần mềm, mà ở trách nhiệm sử dụng dữ liệu: dám điều chỉnh quy hoạch, dám hạn chế khai thác khi chỉ số suy giảm, và dám mở ra mô hình kinh tế mới khi dữ liệu cho thấy tiềm năng. Nếu không làm được điều đó, mọi hệ thống quan trắc đa dạng sinh học sẽ chỉ là những bảng số đẹp đẽ, đứng ngoài đời sống của rừng, biển và cộng đồng.
