Sách giáo khoa miễn phí ở vùng biên: Bước đi then chốt về công bằng giáo dục
Chính sách sách giáo khoa miễn phí cho học sinh vùng biên giới tại Thanh Hóa là mô hình kết hợp giữa phân cấp mua sắm và cấp phát từ ngân sách, nhằm bảo đảm mọi học sinh, đặc biệt ở khu vực khó khăn, đều được tiếp cận đầy đủ sách giáo khoa ngay từ ngày đầu năm học mà không tạo thêm gánh nặng chi phí cho gia đình, đồng thời tăng tính chủ động và trách nhiệm cho chính quyền và nhà trường trong quản lý nguồn sách. Theo Văn phòng UBND tỉnh, ngày 22.8, Chủ tịch UBND tỉnh Tô Anh Dũng đã ký Quyết định 84/QĐ-UBND về hình thức mua sắm và phân cấp thẩm quyền mua sắm sách giáo khoa giáo dục phổ thông trên địa bàn tỉnh. Đây không chỉ là động thái kỹ thuật về quản lý tài sản công, mà là tuyên bố rõ ràng rằng Thanh Hóa muốn dồn nguồn lực cho những học sinh yếu thế nhất – trong đó có Thanh Hóa học sinh ở vùng biên giới Bát Mọt, Na Mèo, Sơn Thủy, Tam Lư, Tam Thanh, Yên Khương sẽ được ưu tiên tiếp cận sách giáo khoa miễn phí trong năm học 2026-2027.
Vì sao Thanh Hóa chọn phân cấp mua sắm sách giáo khoa
Thanh Hóa không đi theo lối mòn tập trung mọi khâu mua sách về tỉnh, mà chọn hình thức mua sắm phân tán, gắn trách nhiệm với từng cấp quản lý giáo dục. Cụ thể, Sở Giáo dục và Đào tạo mua sách cho các cơ sở thuộc phạm vi quản lý của Sở, còn UBND xã, phường mua sách cho các trường trong địa bàn mình phụ trách. Trước khi chi ngân sách, Sở phối hợp với UBND cấp xã và nhà trường rà soát nhu cầu, thống kê số lượng sách hiện có, xem xét khả năng điều chuyển giữa các trường qua cơ chế liên thông thư viện. Cách làm này buộc từng địa phương phải nắm chắc số học sinh, số sách và nhu cầu thực tế, thay vì nhận về một lô sách "đồng phục" từ trên xuống. Quyết định 84/QĐ-UBND được ban hành để triển khai Nghị định 271/2026/NĐ-CP của Chính phủ về miễn phí sách giáo khoa giáo dục phổ thông – nghĩa là, đây không phải một phong trào ngắn hạn, mà là một cấu phần trong khung chính sách lớn hơn.
Sáu xã biên giới được ưu tiên: từ chính sách trên giấy tới cuốn sách trên tay
Trọng tâm dễ thấy nhất của chính sách là vùng biên giới – nơi điều kiện kinh tế và học tập luôn mong manh hơn mặt bằng chung. Theo UBND tỉnh Thanh Hóa, năm học 2026-2027, học sinh đang học tại 6 trường phổ thông nội trú tiểu học và THCS ở các xã biên giới Bát Mọt, Na Mèo, Sơn Thủy, Tam Lư, Tam Thanh, Yên Khương sẽ được cấp sách giáo khoa miễn phí. Đáng chú ý, song song với sách giáo khoa miễn phí, tỉnh đã khởi công xây dựng 6 trường phổ thông nội trú tại chính 6 xã này từ năm 2025, với tổng mức đầu tư gần 740 tỉ đồng và dự kiến đưa vào sử dụng đầu năm học mới 2026-2027. "Năm 2025, tỉnh Thanh Hóa khởi công xây dựng 6 trường phổ thông nội trú tại các xã biên giới Bát Mọt, Na Mèo, Sơn Thủy, Tam Lư, Tam Thanh, Yên Khương, với tổng mức đầu tư gần 740 tỉ đồng". Việc đầu tư cơ sở vật chất gắn với sách giáo khoa miễn phí biến khẩu hiệu chăm lo vùng biên thành điều kiện học tập cụ thể cho học sinh.
Quy trình mượn – trả sách: tiết kiệm cho gia đình, nâng chuẩn quản lý của trường
Điểm đáng khen của mô hình này là không xem sách giáo khoa miễn phí như vật phẩm phát một lần là xong, mà như tài sản công cần được quay vòng, sử dụng lâu dài. Tỉnh khuyến khích cho mượn, thu hồi và tái sử dụng sách còn tốt, hạn chế tối đa mua mới khi sách vẫn dùng được. Các trường nội trú vùng biên phải thống kê số học sinh theo từng khối, kiểm kê số lượng, chất lượng, khả năng sử dụng của sách hiện có, rồi mới lập danh mục sách cần bổ sung báo cáo UBND xã. UBND xã tổng hợp nhu cầu, gửi Sở Giáo dục và Đào tạo để rà soát và tham mưu cấp có thẩm quyền quyết định, bảo đảm việc mua sắm công khai, minh bạch, tiết kiệm và đáp ứng kịp thời nhu cầu học tập năm học 2026-2027. Sau khi mua, sách được giao cho thư viện quản lý; học sinh mượn đầu năm học hoặc từng học kỳ và phải hoàn trả trong 15 ngày làm việc sau khi kết thúc năm học, trừ khi cần giữ lại để ôn tập.
Lợi ích thực tế cho gia đình vùng biên và thông điệp dài hạn
Với các gia đình ở vùng biên giới, chi phí sách giáo khoa luôn là khoản đáng kể trong tổng chi cho việc học của con. Khi sách giáo khoa miễn phí được cấp đúng đối tượng, đúng danh mục do Bộ Giáo dục và Đào tạo phê duyệt, gánh nặng ấy được giảm, trong khi chất lượng tài liệu học không bị cắt xén. Cách tổ chức mượn – trả, tái sử dụng sách không chỉ tiết kiệm ngân sách mà còn rèn cho học sinh thái độ tôn trọng và gìn giữ tài sản chung. Về phía nhà trường và chính quyền địa phương, quy trình thống kê, kiểm kê, báo cáo buộc hệ thống quản lý phải chuyên nghiệp hơn, giảm nguy cơ cấp trùng, mua trùng, mua vượt nhu cầu. Ở tầm rộng hơn, Thanh Hóa đang gửi đi một thông điệp rõ ràng: không thể nói về công bằng trong giáo dục nếu học sinh vùng biên giới vẫn phải tự lo từng cuốn sách, trong khi ngân sách đã sẵn sàng. Việc phân cấp mua sắm, gắn trách nhiệm với từng cấp quản lý là cơ chế để lời hứa công bằng ấy thành hiện thực cho Thanh Hóa học sinh ở những nơi xa nhất của tỉnh.
