Điện hạt nhân trở lại: lựa chọn chiến lược chứ không phải phương án dự phòng
Điện hạt nhân Việt Nam là chương trình phát triển các nhà máy điện sử dụng năng lượng nguyên tử để đáp ứng nhu cầu điện ngày càng tăng, bảo đảm an ninh năng lượng dài hạn và hỗ trợ mục tiêu giảm phát thải khí nhà kính, được tái khởi động sau giai đoạn tạm dừng gần một thập kỷ trong bối cảnh cơ cấu nguồn điện chuyển dịch mạnh sang năng lượng tái tạo và cam kết phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050. Điểm đáng nói là Việt Nam không khởi động lại phát triển hạt nhân như một “phương án dự phòng”, mà coi đây là trụ cột chiến lược trong bảo đảm an ninh năng lượng và ổn định kinh tế vĩ mô. Trong Quy hoạch điện VIII điều chỉnh, hai nhà máy Ninh Thuận 1 và Ninh Thuận 2 dự kiến vận hành giai đoạn 2030–2035, với tổng công suất 4.000–6.400 MW. Điều này cho thấy quyết định chính trị đã rõ: nếu không có điện hạt nhân, rất khó vừa bảo đảm đủ điện, vừa giữ lời hứa phát thải ròng bằng 0.
Ninh Thuận 1: dự án đầu tàu của an ninh năng lượng và giảm phát thải
Dự án Ninh Thuận 1 không chỉ là nhà máy điện hạt nhân đầu tiên, mà là phép thử về năng lực quản trị một chương trình phát triển hạt nhân quy mô quốc gia. Với tổng công suất 2.400 MW, do Tập đoàn Điện lực Việt Nam làm chủ đầu tư, hai tổ máy phải vận hành trong giai đoạn 2030–2035 theo Quy hoạch điện VIII điều chỉnh. Các dự án Ninh Thuận 1 và 2 được đánh giá sẽ góp phần đáp ứng nhu cầu điện cho phát triển kinh tế – xã hội dài hạn, đồng thời giữ ổn định kinh tế vĩ mô. Ở góc độ an ninh năng lượng, nhiên liệu hạt nhân có thể dự trữ nhiều năm, giúp chủ động nguồn cung và tăng khả năng chống chịu trước biến động bên ngoài. Đây là lợi thế mà than, khí hay xăng dầu khó cạnh tranh. Quan trọng hơn, các tổ máy Ninh Thuận sẽ tạo ra nguồn điện nền phát thải thấp, giúp hệ thống điện “đỡ phụ thuộc” vào nhiên liệu hóa thạch khi Việt Nam đi sâu vào lộ trình phát thải ròng bằng 0. “Dự án điện hạt nhân Ninh Thuận 1 có yêu cầu kỹ thuật và công nghệ phức tạp bậc nhất mà Việt Nam từng triển khai, đòi hỏi tiêu chuẩn an toàn ở mức cao nhất”. Câu nói này vừa là lời cảnh báo, vừa là lời nhắc nhở rằng cơ hội chiến lược luôn đi cùng rủi ro nếu không chuẩn bị đủ năng lực.
Nhân lực hạt nhân: phải đào tạo trước khi có nhà máy
Không có đội ngũ chuyên gia, kỹ sư và lực lượng vận hành đủ trình độ, mọi kế hoạch phát triển hạt nhân sẽ chỉ nằm trên giấy. Các phân tích về chương trình điện hạt nhân Việt Nam đến 2035 cho thấy, thành công phụ thuộc rất lớn vào chuẩn bị nhân lực từ hôm nay cho những nhà máy của vài thập kỷ tới. Theo Phó Tổng giám đốc EVN, nhu cầu lực lượng vận hành, bảo dưỡng nhà máy dự kiến khoảng 1.700–1.800 người – con số đủ để thấy đây là một hệ sinh thái nghề nghiệp, không phải vài khóa đào tạo ngắn hạn. EVN đang phối hợp với Bộ Giáo dục và Đào tạo, các đối tác công nghệ và đơn vị có kinh nghiệm để xây dựng kế hoạch tổng thể đào tạo nhân lực, từ quản lý dự án đến vận hành nhà máy. Trên cơ sở hướng dẫn của Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA) về hạ tầng điện hạt nhân và mô hình dự báo nguồn nhân lực NPHR, yêu cầu đặt ra không chỉ là số lượng, mà là khả năng làm chủ công nghệ, pháp quy và quản lý an toàn hạt nhân. Nếu chậm chân trong đào tạo, Việt Nam sẽ phải phụ thuộc quá sâu vào chuyên gia nước ngoài trong giai đoạn đầu, kéo theo rủi ro về an toàn và chuyển giao công nghệ.
Thách thức pháp lý – kỹ thuật và vai trò quyết định của hợp tác quốc tế
Điện hạt nhân không giống bất kỳ loại nguồn nào khác ở mức độ đòi hỏi về pháp lý, thể chế và an toàn. Đối với dự án đầu tiên như Ninh Thuận 1, hệ thống luật, nghị định, thông tư, tiêu chuẩn phải vừa phù hợp hướng dẫn, tiêu chuẩn của IAEA, vừa tương thích với quy định của quốc gia xuất khẩu công nghệ. Kinh nghiệm quốc tế cho thấy nhiều chương trình phát triển hạt nhân thất bại hoặc chậm tiến độ không vì thiếu tiền, mà vì thiếu cơ chế điều phối quốc gia đủ mạnh để huy động toàn bộ hệ thống nhà nước. Theo phương pháp tiếp cận theo Mốc của IAEA, mỗi quốc gia cần xây dựng một Tổ chức thực hiện chương trình điện hạt nhân quốc gia (NEPIO), làm đầu mối điều phối giữa các bộ ngành và làm việc với đối tác quốc tế. Việc thành lập Đội An ninh Hạt nhân thuộc Công an tỉnh Khánh Hòa cho thấy yêu cầu an ninh hạt nhân đã được chú ý ngay từ giai đoạn chuẩn bị. Song song đó, EVN tham gia đàm phán Hiệp định liên Chính phủ về hợp tác xây dựng Ninh Thuận 1 và phối hợp các bộ, ngành đánh giá cơ sở hạ tầng điện hạt nhân. Không có hợp tác quốc tế sâu với IAEA và các nước xuất khẩu công nghệ, Việt Nam khó có thể xây dựng năng lực kỹ thuật, pháp quy và an toàn ở chuẩn mực cao.
Kết luận: Khởi động lại điện hạt nhân đòi hỏi một nhà nước biết điều phối
Việt Nam đã bước vào giai đoạn chuẩn bị có tính hệ thống cho việc khởi động lại phát triển hạt nhân: từ quy hoạch đưa Ninh Thuận 1, 2 vận hành giai đoạn 2030–2035, đến chiến lược năng lượng nguyên tử đến 2035, tầm nhìn 2050. Nhưng câu chuyện không dừng ở công nghệ lò phản ứng hay hiệp định hợp tác quốc tế. Điện hạt nhân là phép thử về năng lực quản trị nhà nước, về khả năng thiết kế khung pháp lý, xây dựng NEPIO, đào tạo hàng nghìn nhân lực, duy trì an ninh hạt nhân và thuyết phục công chúng chấp nhận một nguồn điện đặc thù. Nếu Việt Nam coi điện hạt nhân là giải pháp chiến lược dài hạn cho an ninh năng lượng và giảm phát thải, thì phải chấp nhận đầu tư sớm vào những thứ ít nhìn thấy: thể chế, nhân lực, hợp tác quốc tế, cơ chế điều phối liên ngành. Ninh Thuận 1 chỉ thành công khi phía sau nó là một chương trình điện hạt nhân được chuẩn bị như một chính sách quốc gia, chứ không như một dự án riêng lẻ. Lúc đó, cụm từ “điện hạt nhân Việt Nam” mới thực sự mang ý nghĩa của một lựa chọn có tính chủ động, thay vì một bước đi bị động trước áp lực thiếu điện và khí hậu.
