Điện hạt nhân quay lại chiến lược năng lượng: chọn đường khó nhưng cần thiết
Điện hạt nhân Việt Nam là định hướng đưa các nhà máy điện sử dụng công nghệ lò phản ứng hạt nhân vào hệ thống điện quốc gia nhằm bảo đảm an ninh năng lượng dài hạn, đáp ứng nhu cầu điện tăng nhanh và giảm phát thải, đi kèm một khung pháp lý, hạ tầng kỹ thuật, nhân lực và cơ chế quản lý rủi ro ở mức nghiêm ngặt nhất. Câu chuyện không còn là có nên làm hay không, mà là làm thế nào để khởi động một lĩnh vực “chưa có tiền lệ” một cách an toàn và hiệu quả. Nhu cầu điện tăng và tỷ trọng năng lượng tái tạo ngày càng lớn đang bộc lộ khoảng trống về nguồn cung ổn định, buộc Việt Nam phải cân nhắc trở lại điện hạt nhân như một trụ cột chiến lược cho an ninh năng lượng và mục tiêu giảm phát thải carbon.
Ninh Thuận: dự án tiên phong với yêu cầu kỹ thuật và pháp lý chưa từng có
Dự án Ninh Thuận 1 là phép thử đầu tiên cho tham vọng phát triển điện hạt nhân Việt Nam. Phó Tổng giám đốc EVN Nguyễn Tài Anh thừa nhận đây là dự án "có yêu cầu kỹ thuật và công nghệ phức tạp bậc nhất mà Việt Nam từng triển khai, đòi hỏi tiêu chuẩn an toàn ở mức cao nhất". Theo Quy hoạch điện VIII điều chỉnh, hai tổ máy Nhà máy điện hạt nhân Ninh Thuận 1 phải được đưa vào vận hành giai đoạn 2030–2035, nằm trong tổng công suất 4.000–6.400MW của hai nhà máy Ninh Thuận 1 và Ninh Thuận 2. Khối lượng công việc khổng lồ, yêu cầu kỹ thuật đặc thù và ràng buộc an toàn nghiêm ngặt khiến mọi bước đi đều mang tính mở đường. Việc điều chỉnh chủ trương và chuẩn bị đầu tư được Phó Thủ tướng Thường trực Chính phủ Phạm Gia Túc mô tả là "nhiệm vụ rất khó, chưa có tiền lệ". Nói cách khác, Ninh Thuận không chỉ là một dự án nguồn điện, mà là bài kiểm tra thể chế và năng lực quốc gia.
An ninh năng lượng trong kỷ nguyên nhu cầu điện tăng và phát thải phải giảm
Điện hạt nhân chỉ đáng bàn nếu nó giải được bài toán an ninh năng lượng khi nhu cầu điện tăng liên tục và áp lực giảm phát thải ngày càng rõ. Cơ cấu nguồn điện đang chuyển dịch theo hướng tăng tỷ trọng năng lượng tái tạo, kéo theo yêu cầu duy trì nguồn cung ổn định, liên tục và có khả năng đáp ứng phụ tải trong dài hạn. Đó là điểm yếu cố hữu của hệ thống lệ thuộc quá nhiều vào mặt trời, gió và nhiên liệu hóa thạch. Theo Tiến sĩ Nguyễn Ngọc Hưng, một lợi thế của nhiên liệu hạt nhân là có thể dự trữ trong nhiều năm, giúp chủ động nguồn nhiên liệu dài hạn và tăng khả năng chống chịu trước biến động bên ngoài, trong bối cảnh chưa có dự trữ chiến lược đủ lớn cho xăng dầu và dầu thô. Nếu Việt Nam nghiêm túc với mục tiêu giảm phát thải và giữ ổn định kinh tế vĩ mô, điện hạt nhân là lựa chọn khó, đắt về năng lực chuẩn bị, nhưng hợp lý về chiến lược.
EVN và bài toán hạ tầng, nhân lực, truyền thông cho giai đoạn triển khai
Điều đáng chú ý là EVN không chỉ nói về công nghệ mà đặt trọng tâm vào hạ tầng thể chế, nguồn vốn, nhân lực và đồng thuận xã hội. Tập đoàn đang tập trung tháo gỡ ba nhóm thách thức lớn, đồng thời triển khai năm nhóm giải pháp trọng tâm để chuẩn bị cho dự án điện hạt nhân đầu tiên. Thứ nhất là hoàn thiện cơ chế đặc thù, mô hình quản lý dự án và phối hợp với các cơ quan pháp quy để xây dựng hành lang pháp lý phù hợp chuẩn IAEA và quốc gia cung cấp công nghệ. Thứ hai là giải phóng mặt bằng, tái định cư phối hợp với địa phương được giao thực hiện dự án thành phần. Thứ ba là chuẩn bị nguồn nhân lực – dự kiến cần hơn 2.000 người cho dự án – cùng kế hoạch đào tạo toàn diện, tiếp nhận và chuyển giao công nghệ, nhằm vừa giảm chi phí đầu tư, vừa tăng tính chủ động khi vận hành nhà máy. Song song, EVN tham gia góp ý hệ thống tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật và xây dựng kế hoạch đào tạo đội ngũ chất lượng cao.
Từ SMR đến đồng thuận xã hội: vì sao phải chuẩn bị sớm và đi đường dài
Một điểm ít được nói thẳng nhưng rất quan trọng: Việt Nam không thể bước vào điện hạt nhân theo "tư duy dự án" ngắn hạn. Quy hoạch điện VIII điều chỉnh coi điện hạt nhân là nguồn đáp ứng yêu cầu năng lượng cho phát triển kinh tế – xã hội dài hạn và giữ ổn định kinh tế vĩ mô. Cùng với các nhà máy quy mô lớn như Ninh Thuận 1 và 2, việc nghiên cứu lò phản ứng mô-đun nhỏ (SMR) đang được đề xuất để mở thêm lựa chọn cho phát triển điện hạt nhân, phù hợp tinh thần Nghị quyết 70-NQ/TW về bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia. Trong bối cảnh nhu cầu điện tiếp tục tăng, mục tiêu giảm phát thải và yêu cầu đa dạng hóa cơ cấu nguồn ngày càng cấp thiết, điện hạt nhân – nếu chuẩn bị kỹ về pháp lý, kỹ thuật, nhân lực và an toàn – có thể trở thành trụ cột bền vững, chứ không phải nguồn điện gây tranh cãi. Điều kiện tiên quyết là minh bạch thông tin, đối thoại với người dân và không đánh đổi an toàn để chạy tiến độ, đúng như EVN khẳng định sẽ kiểm soát chặt công nghệ, chất lượng, an toàn thay vì chạy theo mốc thời gian.
