Điện hạt nhân Ninh Thuận: chương trình quốc gia, không chỉ là một nhà máy
Điện hạt nhân Ninh Thuận là chương trình quốc gia liên ngành về năng lượng hạt nhân, trong đó hai nhà máy Ninh Thuận 1 và Ninh Thuận 2 đóng vai trò hạt nhân, gắn với hệ thống pháp lý hạt nhân, cơ quan pháp quy, nguồn nhân lực, công nghiệp hỗ trợ và cơ chế an toàn được duy trì nghiêm ngặt suốt vòng đời nhà máy, từ lựa chọn địa điểm đến tháo dỡ công trình. Cuối năm 2024, Quốc hội quyết nghị tiếp tục thực hiện chủ trương đầu tư điện hạt nhân Ninh Thuận sau 8 năm tạm dừng. Điều này diễn ra trong bối cảnh Việt Nam phải cùng lúc đảm bảo an ninh năng lượng, tăng trưởng kinh tế và chuyển dịch sang năng lượng ít phát thải, với mục tiêu phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050. Điện hạt nhân vì thế được nhìn như nguồn điện ổn định, hệ số công suất cao và phát thải carbon thấp, hỗ trợ hệ thống khi tỷ trọng năng lượng tái tạo tăng.
Pháp lý hạt nhân phải đi trước: không đánh đổi an toàn nhà máy điện lấy tiến độ
Điểm mấu chốt để tái khởi động điện hạt nhân Ninh Thuận không nằm ở việc chọn công nghệ nào, mà ở việc Việt Nam có dám đặt an toàn lên trên tiến độ hay không. Thứ trưởng Khoa học và Công nghệ Lê Xuân Định nhấn mạnh ưu tiên hàng đầu hiện nay là hoàn thiện hành lang pháp lý, quy chuẩn và tiêu chuẩn kỹ thuật cho toàn bộ vòng đời nhà máy điện hạt nhân, đồng thời khẳng định nguyên tắc xuyên suốt là “không đánh đổi an toàn lấy tiến độ, hay lợi ích kinh tế trước mắt”. Luật Năng lượng nguyên tử năm 2025 xác định Bộ Khoa học và Công nghệ là đầu mối quản lý nhà nước về năng lượng nguyên tử, còn Cục An toàn bức xạ và hạt nhân chịu trách nhiệm thẩm định, cấp phép và giám sát độc lập. Với dự án điện hạt nhân Ninh Thuận, việc thẩm định và cấp phép sẽ trải qua 5 giai đoạn từ phê duyệt địa điểm đến chấm dứt hoạt động, mỗi bước đều có bộ hồ sơ và yêu cầu phân tích an toàn riêng.
Khoảng trống nhân lực và công nghiệp hỗ trợ: bài học từ các nước mới tham gia
Nếu hành lang pháp lý hạt nhân là khung xương, thì nhân lực và công nghiệp hỗ trợ chính là phần cơ bắp quyết định điện hạt nhân Ninh Thuận có vận hành an toàn hay không. Theo Thứ trưởng Lê Xuân Định, Việt Nam cần sớm đào tạo và thu hút nguồn nhân lực điện hạt nhân, bao gồm chuyên gia trong nước, người Việt ở nước ngoài và chuyên gia quốc tế, đồng thời xây dựng mạng lưới viện nghiên cứu và trường đại học đủ sức tư vấn độc lập cho cơ quan quản lý. Đề án đào tạo đến năm 2035 đặt mục tiêu đến 2030 phải đáp ứng nhu cầu 4.000 nhân sự cho Ninh Thuận 1 và 2, trong đó hơn 2.000 người có trình độ đại học và sau đại học. Cục An toàn bức xạ và hạt nhân cũng đặt mục tiêu đạt 288 người vào năm 2030 và 388 người vào năm 2035, đồng thời đã được phê duyệt nhiệm vụ đào tạo để nâng cao năng lực thẩm định an toàn và thanh tra. Kinh nghiệm các quốc gia mới tham gia điện hạt nhân cho thấy thất bại thường không nằm ở công nghệ, mà ở khoảng cách giữa tốc độ xây dựng nhà máy và tốc độ hình thành năng lực quản lý, vận hành và giám sát.
PETROVIETNAM và mạng lưới tri thức quốc tế: chuẩn bị cho một dự án đặc biệt quan trọng
Điện hạt nhân Ninh Thuận chỉ có thể trở thành trụ cột an ninh năng lượng nếu chủ đầu tư học cách “đi chậm phần công trình, đi trước phần tri thức”. Dự án Nhà máy điện hạt nhân Ninh Thuận được xác định là dự án đặc biệt quan trọng quốc gia, với quy mô công suất dự kiến 4.000–6.400 MW và giai đoạn vận hành 2031–2035. PETROVIETNAM, được giao làm chủ đầu tư Ninh Thuận 2, đã giải phóng khoảng 97,5% diện tích mặt bằng và ký hợp đồng tư vấn lập báo cáo nghiên cứu tiền khả thi điều chỉnh. Quan trọng hơn, tập đoàn này đang duy trì trao đổi chuyên môn với nhiều cơ quan và tập đoàn năng lượng hạt nhân quốc tế, cùng cơ quan pháp quy của các nước có ngành công nghiệp hạt nhân phát triển, trên nguyên tắc tiếp cận đa dạng kinh nghiệm, không khóa chặt vào một hệ công nghệ. PETROVIETNAM coi phát triển nguồn nhân lực là hạng mục ưu tiên độc lập, không chờ kết quả đàm phán công nghệ, và mong muốn tiếp tục nhận sự đồng hành của cộng đồng chuyên gia trong các lĩnh vực an toàn lò phản ứng, pháp quy hạt nhân, thanh sát vật liệu hạt nhân, an ninh hạt nhân và văn hóa an toàn.
Từ Ninh Thuận đến hệ sinh thái công nghệ hạt nhân Việt Nam
Việc khởi động lại điện hạt nhân Ninh Thuận là cơ hội để Việt Nam xây dựng một hệ sinh thái công nghệ hạt nhân thay vì chỉ mua một nhà máy điện. Tại hội thảo phát triển điện hạt nhân, Thứ trưởng Lê Xuân Định nhấn mạnh năng lượng là nền tảng để Việt Nam trở thành nước thu nhập cao vào năm 2045, còn điện hạt nhân được xem là chương trình khoa học–công nghệ quy mô quốc gia, có khả năng thúc đẩy các ngành cơ khí, vật liệu, tự động hóa và công nghệ số. Về công nghệ hạt nhân Việt Nam, Viện Năng lượng nguyên tử đang nghiên cứu các hướng tiếp cận mới như lò phản ứng mô-đun nhỏ (SMR) và tham gia liên doanh Trung tâm Nghiên cứu quốc tế RCMB cùng đối tác quốc tế. Song hành với đó là yêu cầu xây dựng thêm các quy định an toàn, an ninh cho lò phản ứng nghiên cứu và nhà máy dùng công nghệ SMR, cũng như hoàn thiện các quy chuẩn, tiêu chuẩn kỹ thuật đến năm 2028. Tác động lan tỏa của dự án có thể vượt xa phạm vi ngành điện khi tạo thêm nhu cầu xây dựng, vận tải, logistics và việc làm tại địa phương, nếu cơ chế phân bổ nguồn lực ưu tiên cho hạ tầng xã hội, y tế, giáo dục, đào tạo nghề, bảo vệ môi trường và ứng phó sự cố. Muốn người dân đồng thuận, kiến thức hạt nhân phải được chuyển thành thông tin dễ hiểu, dùng công nghệ mô phỏng và trải nghiệm thực tế để cộng đồng có cơ sở khoa học khi đánh giá rủi ro.
