Hướng nghiệp học sinh thời số hóa: từ “chọn trường” đến “thiết kế tương lai”
Hướng nghiệp học sinh trong kỷ nguyên số là quá trình giúp các em hiểu rõ bản thân, khám phá nghề nghiệp, nhận thức xu hướng thị trường lao động số và từ đó chủ động lựa chọn ngành học, lộ trình giáo dục phù hợp thay vì chọn trường, chọn nghề theo điểm số hay lời khuyên cảm tính. Nếu phải rút gọn một thông điệp, thì đó là: hướng nghiệp bây giờ không còn là phát tờ rơi tuyển sinh, mà là cùng học sinh thiết kế định hướng tương lai. Các chương trình như “Hiểu mình – Hiểu nghề – Sáng tương lai” hay “Cùng bạn chọn ngành nghề trong kỷ nguyên số” chứng minh các trường đã bắt đầu đi theo hướng này, coi lựa chọn ngành học là quyết định chiến lược gắn với kỷ nguyên số việc làm.
“Hiểu mình – hiểu nghề”: bệ phóng cho lựa chọn ngành học có suy nghĩ
Điểm sáng của các chương trình hướng nghiệp mới là đặt việc hiểu bản thân ngang hàng với hiểu thị trường ngành nghề. Chuỗi tư vấn “Hiểu mình – Hiểu nghề – Sáng tương lai” của Trung tâm Hướng nghiệp TPHCM cho thấy cách tiếp cận này: không chỉ nói về trường, ngành, chỉ tiêu mà còn yêu cầu học sinh lớp 12 nhìn lại năng lực, tính cách, mục tiêu cuộc sống trước khi đưa ra lựa chọn ngành học. Khoảng 600 học sinh Trường THPT Nguyễn Trãi được tiếp cận hệ thống thông tin về nghề nghiệp và yêu cầu năng lực, đồng thời được nhắc phải cân nhắc chứng chỉ, kỳ thi, kỹ năng theo đúng định hướng tương lai của mình thay vì chạy theo trào lưu. Chính cách làm này biến tư vấn tuyển sinh khô cứng thành quá trình khai mở bản thân cho học sinh cuối cấp.
Kỷ nguyên số việc làm đòi hỏi hướng nghiệp nhìn xa hơn bảng điểm
Điều đáng mừng là các chương trình hướng nghiệp mới đã thẳng thắn đặt kỷ nguyên số việc làm vào trung tâm nội dung. Chuỗi “Cùng bạn chọn ngành nghề trong kỷ nguyên số” được thiết kế không dừng ở giới thiệu ngành học hay thông tin tuyển sinh, mà đặt trọng tâm vào hệ thống giáo dục – đào tạo, nhu cầu nhân lực, xu hướng thị trường lao động và những thay đổi nghề nghiệp dưới tác động công nghệ, chuyển đổi số và trí tuệ nhân tạo. Đây là bước chuyển rất quan trọng: nếu nghề nghiệp đang biến đổi chóng mặt, mọi lời khuyên kiểu “ngành này đang hot” đều có hạn sử dụng ngắn. Hướng nghiệp có trách nhiệm phải trả lời được ba câu hỏi: nghề đó đang thay đổi thế nào, kỹ năng nào bền vững với tương lai, và học sinh cần chuẩn bị gì ngay từ bậc THPT để không tụt lại.
Khác biệt nam – nữ và lý do hướng nghiệp không thể “một cỡ cho tất cả”
Một chi tiết thường bị bỏ qua trong định hướng tương lai là khác biệt giới khi học sinh cân nhắc nghề nghiệp. Khảo sát 634 học sinh THPT ở miền Nam được công bố trên Tạp chí Khoa học và Công nghệ – Đại học Thái Nguyên cho thấy nữ sinh đánh giá cao hơn thành tích học tập, sự phù hợp giữa nghề và tính cách, đóng góp xã hội của nghề, hướng dẫn của giáo viên và yếu tố thị trường lao động khi chọn nghề. Điều này không chứng minh nữ sinh “thận trọng hơn” nam sinh, nhưng nó chỉ ra một thực tế: cho tất cả học sinh cùng một gói thông tin hướng nghiệp rồi mặc định ai cũng xử lý giống nhau là quá đơn giản. Hướng nghiệp hiện đại phải tinh tế hơn, thiết kế hoạt động, nội dung, ví dụ và người truyền đạt phù hợp với cách ưu tiên thông tin khác nhau của từng nhóm học sinh.
Bắt đầu từ lớp 12 nhưng phải đi đến trải nghiệm đời thực
Hầu hết chương trình hiện nay tập trung mạnh vào học sinh lớp 12, khi lựa chọn ngành học đã trở thành quyết định cụ thể gắn với kỳ thi tốt nghiệp THPT và tuyển sinh. Đây là thời điểm cần thiết, nhưng nếu chỉ dồn dập thông tin vào năm cuối thì đã muộn cho nhiều em. Những buổi tư vấn có đại diện đại học, cao đẳng, trung tâm ngoại ngữ, du học, doanh nghiệp tham gia là cơ hội tốt để học sinh hỏi đáp trực tiếp, song sẽ còn hiệu quả hơn nếu đi kèm hoạt động trải nghiệm nghề, tham quan cơ sở đào tạo, dự giờ, làm dự án nhỏ theo ngành. Kỷ nguyên số việc làm đòi hỏi học sinh không chỉ nghe về nghề mà phải được chạm tay vào môi trường làm việc. Kết luận phải rõ ràng: hướng nghiệp không thể là chiến dịch ngắn hạn, mà phải là hành trình nhiều năm, liên tục cập nhật, gắn với thế giới thực.
