Thông điệp cốt lõi: Lắng nghe trải nghiệm để tạo thay đổi thật
Ngày sức khỏe tâm thần là sự kiện được tổ chức hằng năm vào ngày 10/10 nhằm nâng cao nhận thức sức khỏe tâm thần, khuyến khích cộng đồng quan tâm, chia sẻ và hành động để bảo vệ sức khỏe tinh thần cho mọi người, đồng thời coi việc lắng nghe trải nghiệm của những người đang gặp khó khăn tâm lý là nền tảng cho thay đổi xã hội bền vững. Thông điệp năm nay “Lắng nghe trải nghiệm: Tiếng nói chân thực, thay đổi thực chất” không phải khẩu hiệu đẹp đẽ để treo băng rôn, mà là lời nhắc thẳng thắn: nếu chúng ta không chịu ngồi xuống, im lặng và nghe những câu chuyện đau đớn, bối rối, dễ tổn thương của người đang khủng hoảng, thì mọi chiến dịch truyền thông chỉ dừng ở mức đánh bóng hình ảnh. Mỗi câu chuyện được kể ra là một mảnh bằng chứng sống, buộc xã hội phải nhìn lại cách mình đang đối xử với người có vấn đề tâm lý – đang hỗ trợ hay đang vô tình làm họ tổn thương thêm.
Sức khỏe tâm thần phải được coi trọng ngang sức khỏe thể chất
Điểm đáng nói là ngày sức khỏe tâm thần năm nay đặt thẳng vấn đề: đã đến lúc hệ thống y tế phải coi sức khỏe tâm thần quan trọng ngang sức khỏe thể chất, thay vì xem đó là phần phụ hoặc chuyện “tự vượt qua”. Theo các chuyên gia, chăm sóc sức khỏe tâm thần cần được xem là một bộ phận không thể tách rời của chăm sóc sức khỏe toàn diện. Tổ chức Y tế Thế giới định nghĩa sức khỏe là trạng thái thoải mái toàn diện về thể chất, tâm thần và xã hội, chứ không chỉ là không có bệnh. Nếu bệnh tim, tiểu đường hay ung thư được đầu tư bác sĩ, giường bệnh, thuốc men, thì trầm cảm, rối loạn lo âu, sang chấn tâm lý cũng cần nguồn lực tương xứng. Bỏ mặc sức khỏe tâm thần là chấp nhận đánh đổi chất lượng cuộc sống, năng suất lao động, các mối quan hệ và cả tương lai của thế hệ trẻ. Khi người dân được tiếp cận dịch vụ tâm lý, tư vấn, điều trị một cách bình thường như đi khám nội khoa, chúng ta mới có cơ hội phòng ngừa khủng hoảng thay vì chỉ chữa cháy.
Giảm kỳ thị tâm lý: từ khẩu hiệu đến thay đổi thái độ hằng ngày
Không thể nói đến nhận thức sức khỏe tâm thần mà bỏ qua vấn đề giảm kỳ thị tâm lý. Kỳ thị và phân biệt đối xử đang là rào cản khiến rất nhiều người không dám tìm kiếm hỗ trợ khi cần. Thông điệp năm nay nhấn mạnh rằng người gặp khó khăn tâm lý cần được lắng nghe, tôn trọng và hỗ trợ, thay vì bị phán xét hay gắn nhãn “yếu đuối”, “khác thường”. Mỗi câu chuyện được chia sẻ công khai giúp cộng đồng hiểu hơn về sức khỏe tâm thần, từ đó thay đổi góc nhìn, giảm kỳ thị và thúc đẩy những hình thức hỗ trợ nhân văn, phù hợp. Nhưng để giảm kỳ thị tâm lý không thể trông chờ vào vài chiến dịch truyền thông; đó là việc phải làm trong từng câu nói, từng phản ứng hằng ngày: không chế giễu người đi khám tâm thần, không xem việc dùng dịch vụ trị liệu là “xa xỉ”, không khuyên người đang trầm cảm “cố lên là được”. Khi nghe ai đó nói “tôi đang bất ổn”, phản ứng đầu tiên nên là “tôi sẵn sàng nghe bạn kể”, chứ không phải “đừng nghĩ linh tinh nữa”.
Karl-Anthony Towns và sức mạnh của tiếng nói người nổi tiếng
Nhân ngày sức khỏe tâm thần, câu chuyện của ngôi sao NBA Karl-Anthony Towns cho thấy sức nặng của tiếng nói người nổi tiếng trong việc bình thường hóa đối thoại về tổn thương tinh thần. Sáu năm sau khi mẹ anh qua đời vì biến chứng COVID-19, Towns thừa nhận anh vẫn đang học cách vượt qua nỗi đau ấy. Tại một sự kiện thảo luận về sức khỏe tâm thần ngày 10/10, anh kể về giai đoạn bóng rổ trở nên “trống rỗng”, đến mức không biết mình có muốn tiếp tục thi đấu hay không. Điều giúp anh dần hồi phục là việc có người lắng nghe và thấu hiểu – cụ thể là chuyên gia Arnie Kander – để anh có thể trút bỏ nỗi đau và diễn đạt đúng cảm xúc của mình. Tổ chức Project Healthy Minds kỳ vọng câu chuyện của Towns sẽ khuyến khích nhiều người chủ động tìm kiếm hỗ trợ tâm lý, thay vì âm thầm chịu đựng. Đây không phải lần đầu giới thể thao lên tiếng; theo Rich Kleiman, các cầu thủ NBA như DeMar DeRozan và Kevin Love đã mở ra những cuộc trao đổi công khai về sức khỏe tâm thần từ tám năm trước. Khi những người vốn được xem là “mạnh mẽ”, “bất khuất” dám nói về nỗi đau, họ đang phá vỡ định kiến rằng khủng hoảng tinh thần là dấu hiệu yếu đuối.
Từ chiến dịch đến cộng đồng: xây văn hóa lắng nghe và hỗ trợ
Ngày sức khỏe tâm thần không nên chỉ là một ngày để đăng vài dòng trạng thái, mà phải là điểm nhấn cho cả một quá trình xây dựng văn hóa lắng nghe trải nghiệm và hỗ trợ lẫn nhau. Sự kiện này được khởi xướng nhằm giáo dục, nâng cao nhận thức sức khỏe tâm thần và huy động nỗ lực hỗ trợ trên phạm vi toàn cầu. Mỗi năm, các hoạt động cộng đồng – từ hội thảo, trị liệu nghệ thuật, yoga đến các cuộc thảo luận chuyên đề – được tổ chức để thay đổi thái độ xã hội với người gặp khó khăn tâm lý. Project Healthy Minds, với nền tảng trực tuyến miễn phí giúp người dùng tìm kiếm dịch vụ trị liệu, khám và điều trị tâm thần, nhóm hỗ trợ và nhiều hình thức chăm sóc khác, cho thấy công nghệ có thể trở thành cầu nối giữa nhu cầu và nguồn lực hỗ trợ. Tổ chức này dự kiến tăng cường hợp tác với lĩnh vực thể thao để nâng cao nhận thức cộng đồng và khuyến khích người dân chủ động tìm kiếm sự hỗ trợ. Nhưng về lâu dài, gia đình, trường học, nơi làm việc mới là những “phòng tuyến” quan trọng: cần tạo môi trường an toàn để mọi người chia sẻ khó khăn mà không sợ bị đánh giá. Bởi mỗi tiếng nói được lắng nghe, mỗi trải nghiệm được tôn trọng, mỗi người được hỗ trợ kịp thời đều góp phần tạo ra thay đổi thực chất trong sức khỏe tâm thần của cả cộng đồng.
