Tài chính xanh doanh nghiệp: Không thiếu tiền, thiếu cách tiếp cận
Tài chính xanh doanh nghiệp là hệ thống các nguồn vốn và công cụ tài chính được thiết kế để hỗ trợ dự án giảm phát thải, tiết kiệm năng lượng và bảo vệ môi trường, đồng thời đáp ứng chuẩn mực dữ liệu, thẩm định và quản trị rủi ro khắt khe hơn so với tài chính truyền thống, nhằm bảo đảm hiệu quả môi trường đi kèm hiệu quả kinh tế cho nhà đầu tư và tổ chức cho vay.
Điểm quan trọng nhất hiện nay là: vốn chuyển đổi xanh không thiếu, nhưng cửa vào lại hẹp. Đại diện cơ quan quản lý tín dụng khẳng định các ngân hàng đã triển khai nhiều chương trình tín dụng xanh, đồng thời hợp tác với tổ chức tài chính quốc tế để thu xếp nguồn vốn cho các dự án chuyển đổi xanh. Nói cách khác, “vòi nước” tài chính đã mở, song doanh nghiệp, đặc biệt là nhóm vừa và nhỏ, vẫn loay hoay với bài toán hồ sơ, tiêu chí và dữ liệu. Họ bị kẹt giữa yêu cầu tuân thủ môi trường ngày càng chặt chẽ và khả năng tiếp cận công nghệ, nhân lực, tài chính còn hạn chế. Nếu không nhìn thẳng vào nút thắt tiếp cận, mọi khẩu hiệu về chuyển đổi xanh Việt Nam sẽ dừng ở khẩu hiệu.
IGTF: Cầu nối mới giữa công nghệ xanh và vốn chuyển đổi xanh
Trong bối cảnh doanh nghiệp thiếu người dẫn đường, sự ra đời của các tổ chức trung gian chuyên về tài chính xanh doanh nghiệp là bước đi mang tính hệ thống hơn là một sự kiện mang tính hình thức. Ngày 15/10, Viện Công nghệ xanh – Tài chính xanh (IGTF) trực thuộc Hiệp hội Doanh nghiệp Điện tử Việt Nam chính thức ra mắt, với mục tiêu hỗ trợ doanh nghiệp từ lựa chọn công nghệ, xây dựng phương án đầu tư đến tiếp cận nguồn vốn.
Điểm đáng nói là IGTF không chỉ nói về công nghệ, mà đặt công nghệ xanh và tài chính xanh trong cùng một phương trình: công nghệ để giảm phát thải, tài chính để biến ý tưởng thành dự án khả thi. Viện định hướng bốn nhóm hoạt động: nghiên cứu, kết nối chuyển giao công nghệ, tư vấn và kết nối tài chính, với quy trình năm bước từ lắng nghe nhu cầu đến đo lường kết quả. Đây chính là loại “bộ phận chuẩn bị hồ sơ” mà nhiều doanh nghiệp vừa và nhỏ thiếu nhất: người hiểu ngôn ngữ ngân hàng, hiểu tiêu chí môi trường, và đủ năng lực thiết kế dự án đáp ứng chuẩn tín dụng xanh tiếp cận.
Không thể chỉ trông vào ngân hàng: Cần ghép tín dụng, trái phiếu và thị trường carbon
Nếu coi ngân hàng là trụ cột duy nhất của tài chính xanh doanh nghiệp, chúng ta đang đánh giá thấp quy mô vốn cần cho chuyển đổi xanh. Nhu cầu tài chính liên quan đến khí hậu của Việt Nam đến năm 2040 được ước tính tương đương khoảng 6,8% GDP mỗi năm. Con số này bao trùm cả đổi mới công nghệ trong doanh nghiệp lẫn các dự án hạ tầng năng lượng, giao thông, thoát nước, xử lý chất thải – những lĩnh vực đòi hỏi vốn lớn, thời gian thu hồi dài.
Tín dụng ngân hàng hiện vẫn là nguồn vốn quan trọng cho quá trình chuyển đổi xanh, nhưng chính đại diện cơ quan quản lý cũng thừa nhận: quy mô nhu cầu vốn hiện tại cho thấy bài toán không thể chỉ trông vào một kênh tài trợ. Thị trường cần thêm các kênh trái phiếu, đặc biệt là trái phiếu xanh, để chia sẻ gánh nặng với ngân hàng. Đồng thời, việc sàn giao dịch carbon trong nước dự kiến đi vào hoạt động mở thêm một cấu phần mới cho thị trường, nhưng để biến giảm phát thải thành nguồn lực tài chính, phải tháo gỡ nút thắt về dữ liệu, xác minh, thanh khoản và niềm tin. Thị trường carbon Việt Nam chỉ có ý nghĩa khi tín chỉ carbon đủ minh bạch để ngân hàng, nhà đầu tư đưa vào phương án tài chính.
Tín dụng xanh tiếp cận: Nút thắt nằm ở dự án, không nằm ở két tiền
Một quan niệm sai lầm phổ biến là “ngân hàng không muốn cho vay xanh”. Thực tế, phía cung vốn được khẳng định là không thiếu: hệ thống ngân hàng đã triển khai nhiều chương trình tín dụng xanh và tăng cường hợp tác với các tổ chức tài chính quốc tế để thu xếp nguồn vốn cho các dự án chuyển đổi xanh. Vấn đề là, để bảo vệ người gửi tiền và tránh “tẩy xanh”, ngân hàng buộc phải thẩm định chặt chẽ hơn so với khoản vay thương mại thông thường.
Nút thắt nằm ở chỗ doanh nghiệp khó chứng minh dự án của mình thực sự xanh. Một trong những trở ngại lớn là việc xác định và đánh giá dự án có đáp ứng tiêu chí xanh hay không. Thiếu dữ liệu, thiếu báo cáo môi trường đáng tin cậy, hồ sơ tài chính không phản ánh rõ hiệu quả đầu tư – tất cả khiến ngân hàng khó phê duyệt, dù nguồn vốn trên thị trường vẫn có. Câu chuyện tín dụng xanh tiếp cận vì thế không thể giải bằng lãi suất ưu đãi; nó đòi hỏi hỗ trợ kỹ thuật, đào tạo, và các tổ chức trung gian như IGTF giúp doanh nghiệp chuẩn hóa dữ liệu, quy trình, công nghệ để “nói cùng một ngôn ngữ” với ngân hàng và nhà đầu tư.
Chiến lược cho doanh nghiệp: Đa kênh vốn, một lộ trình chuyển đổi xanh rõ ràng
Điểm mấu chốt cho doanh nghiệp Việt Nam là: không đặt cược tương lai chuyển đổi xanh vào một nguồn vốn duy nhất. Với nhu cầu vốn lớn, doanh nghiệp phải kết hợp vốn chủ sở hữu, tín dụng ngân hàng và các công cụ tài chính phù hợp. Những dự án hạ tầng hoặc công nghệ có thời gian thu hồi vốn dài cần cấu trúc tài chính đa tầng, trong đó ngân hàng có thể tham gia giai đoạn đầu, còn thị trường vốn và thị trường carbon bổ sung nguồn lực khi dự án đã vận hành ổn định.
Từ góc nhìn chính sách, việc hình thành hệ sinh thái tài chính đủ sức hỗ trợ chuyển đổi xanh là yêu cầu cấp bách. Nhưng từ phía doanh nghiệp, trách nhiệm không thể chuyển hết cho nhà nước hay ngân hàng. Họ cần chủ động xây dựng lộ trình chuyển đổi xanh Việt Nam cho riêng mình: đánh giá hiện trạng, lựa chọn công nghệ, chuẩn bị hồ sơ dự án theo chuẩn tín dụng xanh, tìm đến các tổ chức như IGTF để được tư vấn và kết nối. Khi doanh nghiệp coi dữ liệu môi trường và hiệu quả đầu tư là tài sản, không phải gánh nặng, thì tài chính xanh doanh nghiệp mới thực sự trở thành đòn bẩy cạnh tranh, chứ không phải một nghĩa vụ bị ép buộc.
