Thị trường carbon vận hành: từ chính sách đến nhu cầu vốn mới
Thị trường carbon là cơ chế cho phép doanh nghiệp mua bán hạn ngạch phát thải khí nhà kính và tín chỉ carbon để đáp ứng nghĩa vụ giảm phát thải, đồng thời tối ưu chi phí tuân thủ và khuyến khích đầu tư công nghệ sạch thông qua tín hiệu giá cho mỗi tấn CO₂ được phát ra hoặc cắt giảm.
Thị trường carbon Việt Nam chính thức chuyển sang giai đoạn vận hành thí điểm khi sàn giao dịch carbon trong nước đi vào hoạt động ngày 29/6 với chức năng trao đổi hạn ngạch phát thải và tín chỉ carbon. Đây không còn là bài toán xây dựng khung pháp lý trên giấy, mà là thử nghiệm một công cụ kinh tế mới tác động trực tiếp tới chiến lược đầu tư của doanh nghiệp. Sau hơn hai tháng, hệ thống giao dịch được đánh giá là vận hành ổn định, cho thấy hạ tầng kỹ thuật cơ bản đã sẵn sàng. Vấn đề nổi lên lúc này không phải là “có thị trường hay không”, mà là thị trường đó sâu đến đâu để kéo được dòng vốn tài chính – đặc biệt là vốn ngân hàng – vào cuộc.
92 doanh nghiệp lên sàn: quy mô ban đầu và áp lực chi phí tuân thủ
Chỉ sau hơn hai tháng vận hành thí điểm, đã có 92 tổ chức đăng ký tham gia thị trường carbon, chủ yếu đến từ thép, xi măng và nhiệt điện – ba nhóm phát thải lớn nhất hiện nay. Con số này cho thấy nghĩa vụ carbon đã kịp thời chuyển thành hành vi thị trường: doanh nghiệp không thể phớt lờ chi phí phát thải nữa, họ buộc phải tính toán giữa đầu tư công nghệ giảm phát thải và mua tín chỉ carbon Việt Nam trên sàn.
Hệ thống đăng ký quốc gia hiện quản lý khoảng 510 triệu tấn CO₂ tương đương hạn ngạch phát thải cho giai đoạn 2025-2026. Trong phiên giao dịch đầu tiên, mã VN2025 đạt khối lượng 1.210 tCO₂e với giá đóng cửa 130.000 đồng/tCO₂e và giá cao nhất 136.000 đồng/tCO₂e, tổng giá trị 161,66 triệu đồng. Dù quy mô giao dịch còn nhỏ, những con số này gửi đi thông điệp rõ: phát thải đã trở thành chi phí có giá, và doanh nghiệp cần chuẩn bị nguồn vốn để “mua” không gian phát thải nếu chưa kịp chuyển đổi xanh.
Tài chính carbon ngân hàng: vì sao tín chỉ carbon chưa thành tài sản vay vốn?
Trong bối cảnh doanh nghiệp phải mua tín chỉ carbon để đáp ứng nghĩa vụ, câu hỏi lớn là ngân hàng sẽ hỗ trợ ở mức nào. Nhiều người kỳ vọng tín chỉ carbon sẽ nhanh chóng trở thành tài sản bảo đảm mới, mở ra dòng tín dụng giá rẻ. Thực tế thận trọng hơn nhiều. Hoạt động cho vay gắn với sản phẩm tài chính xanh hiện đã gặp vướng mắc về tiêu chí và cơ chế đánh giá; một khoản tín dụng xanh phải chứng minh được mục đích sử dụng vốn, mức độ đáp ứng tiêu chí xanh và cách đo lường, báo cáo tác động môi trường.
Với tín chỉ carbon, bài toán càng phức tạp: ngân hàng phải xem xét tính pháp lý, chất lượng tín chỉ, khả năng định giá, thanh khoản và khả năng chuyển nhượng, bên cạnh sức khỏe tài chính và dòng tiền của doanh nghiệp. Khi thị trường carbon vận hành nhưng thanh khoản còn mỏng, giá biến động và chưa có chiều sâu, thì tín chỉ carbon khó được coi là tài sản bảo đảm đủ an toàn. Nói cách khác, tài chính carbon ngân hàng chưa thể tiến nhanh hơn độ trưởng thành của chính thị trường tín chỉ.
Hệ thống “đủ hàng, đủ tiền” và khoảng trống sản phẩm tài chính xanh
Về kỹ thuật, hệ thống lưu ký và thanh toán đã được thiết kế theo logic “đủ hàng, đủ tiền”: doanh nghiệp chỉ có thể giao dịch khi đã có đủ tiền và đủ hạn ngạch hoặc tín chỉ trong tài khoản lưu ký; quyền sở hữu và thanh toán được hoàn tất trong ngày T+0 thông qua ngân hàng thanh toán. Cách thiết kế này giảm rủi ro hệ thống nhưng đồng thời phơi bày một thực tế: hiện tại, doanh nghiệp muốn mua tín chỉ carbon trước hết phải tự lo nguồn tiền của mình.
Chính vì vậy, nhu cầu về sản phẩm tài chính phù hợp sẽ ngày càng rõ khi nghĩa vụ mua tín chỉ tăng lên. Tuy nhiên, hoạt động cho vay xanh của các ngân hàng vẫn thiếu bộ khung đánh giá thống nhất, khiến sản phẩm tài chính xanh phát triển chậm hơn nhu cầu. Nếu không sớm thiết kế các gói tín dụng ngắn hạn, hạn mức quay vòng hoặc bảo lãnh thanh toán phục vụ riêng giao dịch tín chỉ, doanh nghiệp phát thải lớn sẽ phải “tự bơi” trong giai đoạn thị trường carbon vận hành, có thể bỏ lỡ cơ hội tối ưu chi phí tuân thủ.
Từ diễn đàn Carbon đến hành động: cần gì để vốn ngân hàng chảy sâu vào thị trường?
Tại Diễn đàn Carbon Việt Nam với chủ đề “Từ chính sách đến hành động”, sự tham gia của các ngân hàng thương mại, quỹ đầu tư và cộng đồng doanh nghiệp cho thấy tài chính đã bước lên tuyến đầu của câu chuyện carbon. Các chuyên gia đều thống nhất rằng phải tạo thanh khoản và chiều sâu để thị trường tín chỉ carbon Việt Nam không chỉ là nơi doanh nghiệp mua cho đủ nghĩa vụ, mà trở thành sân chơi đầu tư thực chất.
Trong thời gian tới, cơ quan quản lý dự kiến tiếp tục hoàn thiện thể chế, hạ tầng kỹ thuật, hệ thống đo đạc, báo cáo, thẩm định phát thải và tăng đối thoại với doanh nghiệp, với mục tiêu xây dựng thị trường carbon minh bạch, hiệu quả, từng bước hội nhập khu vực và quốc tế, góp phần thực hiện mục tiêu phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050. Nhưng để tài chính carbon ngân hàng đi từ khẩu hiệu thành hành động, cần đồng thời: nâng thanh khoản thị trường, chuẩn hóa bộ tiêu chí sản phẩm tài chính xanh, và chấp nhận coi tín chỉ carbon là một loại tài sản mới trong hệ sinh thái tín dụng – dĩ nhiên, với những tiêu chuẩn rủi ro riêng. Nếu không, sàn carbon có thể sáng đèn, nhưng dòng vốn ngân hàng vẫn đứng ngoài quan sát.
