Thị trường carbon Việt Nam là gì và vì sao thành ‘cuộc chơi sống còn’?
Thị trường carbon Việt Nam là hệ thống cho phép doanh nghiệp mua bán quyền phát thải khí nhà kính và tín chỉ carbon dựa trên hạn ngạch được Nhà nước phân bổ, qua đó biến nỗ lực cắt giảm phát thải thành tài sản có thể giao dịch và định giá, gắn trực tiếp chi phí carbon với quyết định đầu tư và chiến lược cạnh tranh của doanh nghiệp.
Điểm mấu chốt hiện nay: Việt Nam đã bật công tắc thị trường, nhưng chưa tạo được động lực đủ mạnh để doanh nghiệp coi đây là một “sân chơi buộc phải tham gia” chứ không chỉ là nghĩa vụ môi trường. Luật Bảo vệ môi trường đã coi phát triển thị trường carbon là trụ cột để thực hiện đóng góp do quốc gia tự quyết (NDC) và mục tiêu phát thải ròng bằng 0. Song khoảng cách giữa khung khổ trên giấy và cơ chế vận hành ngoài thực tế vẫn còn lớn. Nếu không nhanh chóng lấp khoảng trống về quy định carbon credit và hạ tầng thị trường xanh, Việt Nam sẽ bỏ lỡ lợi thế cạnh tranh khi carbon pricing ngày càng trở thành điều kiện trong thương mại quốc tế.
Từ CDM đến thị trường nội địa: kinh nghiệm nhiều, thành quả chưa tương xứng
Câu chuyện tín chỉ carbon ở Việt Nam không bắt đầu từ con số 0. Dự án CDM đầu tiên được đăng ký từ năm 2006, và đến nay đã có hơn 270 dự án theo cơ chế này. Tuy vậy, chỉ khoảng 30% (khoảng 80 dự án) đi hết chặng đường phát hành và bán tín chỉ trên thị trường quốc tế. Đây là con số nói thẳng: chúng ta biết cách làm, nhưng chưa biết cách biến tiềm năng thành dòng tiền ổn định.
Ở thị trường tự nguyện, bức tranh sáng sủa hơn. Hơn 70% trong khoảng 150 dự án đã phát hành và bán được tín chỉ carbon cho người mua quốc tế. Câu trích dẫn đáng chú ý: “Kinh nghiệm tích lũy trong 20 năm là một trong những điểm mạnh lớn nhất của doanh nghiệp Việt Nam”. Tuy nhiên, số dự án vẫn khiêm tốn so với các nước như Trung Quốc, Ấn Độ, Brazil, và còn xa mới phản ánh hết tiềm năng giảm phát thải trong năng lượng tái tạo, quản lý chất thải, nông nghiệp phát thải thấp, bảo tồn rừng hay giao thông xanh. Vấn đề không nằm ở khả năng kỹ thuật, mà ở cấu trúc thị trường và tín hiệu chính sách.
Thí điểm thị trường: những viên gạch pháp lý đầu tiên nhưng chưa đủ tạo niềm tin
Về khung pháp lý, chuỗi công cụ đã tương đối đầy đủ trên giấy. Trên nền Luật Bảo vệ môi trường 2020, Chính phủ ban hành Nghị định 06 về giảm phát thải và phát triển thị trường carbon, sau đó cập nhật bằng Nghị định 119. Năm 2025, Thủ tướng phê duyệt Đề án xây dựng và phát triển thị trường carbon, tiếp nối bằng Nghị định 29 ngày 19/1/2026 về hệ thống giao dịch hạn ngạch phát thải và tín chỉ carbon, rồi Nghị định 112 về chuyển giao quốc tế tín chỉ và lượng giảm phát thải. Đây là những “quy định carbon credit” tạo khuôn khổ cho cả thị trường nội địa và giao dịch xuyên biên giới.
Thị trường không chỉ nằm trên văn bản. Quota phát thải thí điểm đã được phân bổ cho 110 cơ sở trong giai đoạn 2025–2026, biến quyền phát thải thành tài sản có thể giao dịch và chuẩn bị cho những giao dịch đầu tiên trên sàn. Dấu mốc quan trọng hơn cả: sàn giao dịch carbon nội địa chính thức vận hành ngày 29/6. Dù vậy, chưa có tín chỉ carbon nào được chứng nhận và niêm yết; các dự án đủ điều kiện – đặc biệt nhóm chuyển tiếp từ CDM sang cơ chế Điều 6.4 của Thỏa thuận Paris – vẫn đang “xếp hàng chờ” quy trình rõ ràng. Khung pháp lý đã dựng xong, nhưng cánh cửa thực thi vẫn mở chưa hết.
Hạ tầng thị trường xanh: sàn giao dịch mới chỉ là phần nổi của tảng băng
Nhiều người nhìn vào việc sàn giao dịch carbon chính thức đi vào hoạt động và cho rằng hạ tầng thị trường xanh đã sẵn sàng. Thực tế, sàn chỉ là phần dễ thấy nhất. Phần chìm là hệ thống đo lường, báo cáo, thẩm định (MRV), cơ sở dữ liệu phát thải, cơ chế đăng ký – phát hành tín chỉ, và hạ tầng công nghệ để đảm bảo thị trường vận hành an toàn, minh bạch và hiệu quả. Bộ phận quản lý khí hậu đã ký các thỏa thuận hợp tác với nhiều bên để củng cố vận hành ổn định và an toàn, nhưng khoảng cách giữa “sẵn sàng tổ chức” và “sẵn sàng giao dịch với khối lượng lớn” vẫn đáng kể.
Theo quy định hiện hành, sàn sẽ giao dịch hai loại tài sản: hạn ngạch phát thải và tín chỉ carbon. Về lý thuyết, đây là hạ tầng kinh tế quan trọng định hướng dòng vốn vào các dự án giảm phát thải đo lường được. Nhưng nếu hệ thống MRV còn nhiều lỗ hổng, thủ tục đăng ký dài, không có bộ phương pháp chuẩn cho các loại dự án phổ biến, doanh nghiệp sẽ bị bào mòn kiên nhẫn. Đề xuất xây dựng sẵn phương pháp baseline cho một số loại dự án là cách hợp lý để giảm chi phí giao dịch và rủi ro pháp lý cho doanh nghiệp. Không có những “đường ray” này, sàn giao dịch hiện tại giống một nhà ga đẹp nhưng ít chuyến tàu.
Niềm tin doanh nghiệp và bài toán cạnh tranh xuất khẩu xanh
Doanh nghiệp đang gửi một thông điệp rõ ràng: vấn đề không phải thiếu dự án hay thiếu ý tưởng, mà thiếu sự chắc chắn về luật chơi. Vingroup – một trong những đơn vị chuẩn bị sớm – xây dựng hệ sinh thái di chuyển điện, đầu tư năng lượng tái tạo và hạ tầng giao thông mới với mục tiêu vừa giảm phát thải, vừa tạo nguồn tín chỉ carbon tương lai. Tuy nhiên, theo lãnh đạo phụ trách giao dịch tín chỉ carbon của tập đoàn này, ưu tiên cao nhất hiện nay là đảm bảo các quy định giao dịch quốc tế theo Nghị định 112 được triển khai đầy đủ trên thực tế. Không có hướng dẫn chi tiết, các dự án đạt chuẩn quốc tế vẫn phải “phanh gấp” vì rủi ro pháp lý.
Kỳ vọng đang hướng vào các thỏa thuận Điều 6, trong đó có thỏa thuận giữa Việt Nam và Singapore; nếu sớm có hiệu lực, đây có thể là những giao dịch tín chỉ carbon quốc tế đầu tiên của Việt Nam. Ý nghĩa không chỉ là thêm một nguồn thu, mà là “tem chứng nhận” cho uy tín tín chỉ Việt Nam trên thị trường toàn cầu. Khi carbon pricing trở thành yếu tố ngày càng quan trọng của thương mại quốc tế, doanh nghiệp xuất khẩu Việt Nam chỉ có hai lựa chọn: hoặc chủ động tham gia thị trường carbon để tối ưu chi phí và giữ sức cạnh tranh, hoặc chấp nhận bị đánh thuế và đánh mất đơn hàng. Lựa chọn này, trên thực tế, không phải là lựa chọn.
