Muốn độc lập công nghệ, phải dám chọn ít nhưng đi đến cùng
Độc lập công nghệ đối với Việt Nam là quá trình chuyển dịch từ vị thế chủ yếu nhập khẩu, lắp ráp và sử dụng công nghệ sang tự thiết kế, sở hữu công nghệ lõi, làm chủ chuỗi cung ứng chip và xây dựng doanh nghiệp có tài sản trí tuệ đủ sức cạnh tranh trên thị trường toàn cầu. Đây không phải mục tiêu trang trí chiến lược, mà là điều kiện sinh tồn trong kỷ nguyên AI, bán dẫn và tự động hóa. Nếu vẫn bằng lòng với vai trò công xưởng giá rẻ, chúng ta sẽ vĩnh viễn bị giới hạn ở khâu gia công, phụ thuộc vào quyết định của các tập đoàn nước ngoài và luôn loay hoay với bài toán giá rẻ – chi phí thấp. Con đường duy nhất để bước vào nhóm quốc gia công nghệ cao là thu hẹp tham vọng dàn trải, chọn vài công nghệ lõi Việt Nam có thể theo đuổi lâu dài, rồi kiên trì đi đến cùng.
Thông điệp từ giới chuyên gia: không có đường tắt cho công nghệ lõi
Ngày 8/10, ông Nguyễn An Thạo, Tổng giám đốc TORmem (Hoa Kỳ), nhấn mạnh rằng nếu muốn trở thành quốc gia công nghệ cao vào năm 2030, Việt Nam phải chọn một số lĩnh vực công nghệ chiến lược, đào tạo kỹ sư thực chiến và xây dựng doanh nghiệp sở hữu công nghệ. Từ kinh nghiệm hơn 40 năm trong ngành, ông nhìn rõ nghịch lý: Việt Nam có lực lượng kỹ sư đông, dân số trẻ, vị trí ngày càng quan trọng trong chuỗi cung ứng toàn cầu nhưng vẫn thiếu năng lực làm chủ công nghệ lõi. Câu nói “hoàn toàn không có con đường tắt cho công nghệ lõi” không chỉ là cảnh báo mà là lời từ chối ảo tưởng rằng vài dự án ngắn hạn, vài chương trình hỗ trợ khởi nghiệp có thể sinh ra những NVIDIA hay TSMC phiên bản Việt. Trong giai đoạn 2026-2030, ông đề xuất tập trung vào bán dẫn Việt Nam, hạ tầng AI, chuyển đổi số và tự động hóa sản xuất, đồng thời đào tạo kỹ sư qua dự án thực tế và xây dựng doanh nghiệp sở hữu tài sản trí tuệ.
Bán dẫn: cơ hội nằm ở cơ khí chính xác, kiểm thử và đóng gói
Làn sóng đầu tư bán dẫn khiến nhiều người mơ lập nhà máy sản xuất chip, nhưng đó là giấc mơ tốn kém và dễ đánh lạc hướng. Sáng 10/10 tại diễn đàn “Go Global Bắc Ninh 2026”, bà Nguyễn Thị Bích Yến, Chủ tịch VSAP Lab, cho rằng doanh nghiệp Việt có thể tham gia chuỗi cung ứng chip từ cơ khí chính xác, tự động hóa đến kiểm thử chip, thay vì phải đầu tư lớn để tự sản xuất chip. Để vận hành một nhà máy bán dẫn cần mạng lưới cung ứng rộng lớn về vật liệu, linh kiện, thiết bị và dịch vụ kỹ thuật – đây chính là những mắt xích chúng ta có thể nhắm tới. Doanh nghiệp cơ khí có thể sản xuất đồ gá, chi tiết chính xác; doanh nghiệp tự động hóa phát triển hệ thống kiểm tra bằng hình ảnh, phần mềm quản lý sản xuất; doanh nghiệp điện tử chuyển từ lắp ráp sang kiểm thử, phân tích lỗi và tham gia thiết kế sản phẩm. Thêm vào đó, công nghệ đóng gói tiên tiến mở ra nhu cầu về vật liệu tản nhiệt, thiết kế đóng gói và đo kiểm, là nơi doanh nghiệp Việt có thể tạo giá trị thay vì chen chân bằng mọi giá vào khâu sản xuất wafer.
Đào tạo kỹ sư công nghệ cao: từ “giỏi lý thuyết” sang “thực chiến trong chuỗi cung ứng”
Nếu công nghệ lõi Việt Nam không thể đi đường tắt, thì nguồn nhân lực càng không thể đi đường vòng. Ông Nguyễn An Thạo chỉ ra rằng chúng ta có nhiều sinh viên giỏi toán, khoa học và kỹ thuật, nhưng số kỹ sư từng thiết kế chip thương mại, đưa sản phẩm từ ý tưởng đến sản xuất hàng loạt, xây dựng trung tâm dữ liệu lớn hay triển khai hạ tầng AI cho hàng triệu người dùng còn rất hạn chế. Nguồn nhân lực phải chuyển từ đào tạo lý thuyết sang tích lũy kinh nghiệm thực tế, với mục tiêu để kỹ sư công nghệ cao tham gia trực tiếp các dự án bán dẫn, AI và hạ tầng công nghệ thay vì chỉ học trên lớp. Bà Nguyễn Thị Bích Yến cũng nhắc rằng doanh nghiệp muốn tham gia chuỗi cung ứng chip phải chứng minh chất lượng ổn định, khả năng truy xuất nguồn gốc, quản lý thay đổi trong sản xuất, giao hàng đúng hạn và bảo mật thông tin. Điều đó đòi hỏi đội ngũ kỹ sư biết xử lý vấn đề kỹ thuật phát sinh, nắm quy trình và tiêu chuẩn quốc tế, chứ không chỉ viết báo cáo hay làm đề tài.
Chiến lược đến 2030: xây hệ sinh thái công nghệ lõi thay vì chạy theo dự án ngắn hạn
Từ các góc nhìn khác nhau, những chuyên gia này cùng gửi một thông điệp: Việt Nam đã có điều kiện để tham gia sâu vào chuỗi cung ứng công nghệ cao toàn cầu, nhưng thành công hay thất bại phụ thuộc vào cách chọn đường và tổ chức nguồn lực. Với TP.HCM, ông Nguyễn An Thạo đề xuất tập trung vào bán dẫn, AI và chuyển đổi số, hình thành hệ sinh thái gồm nghiên cứu, đào tạo, doanh nghiệp và hạ tầng tính toán, đồng thời kết nối chuyên gia Việt Nam trên toàn thế giới. Ở Bắc Ninh, bà Nguyễn Thị Bích Yến đề xuất chương trình phát triển năng lực nhà cung ứng trong 5 năm, giai đoạn 2027-2031, với sự phối hợp giữa chính quyền, doanh nghiệp FDI, doanh nghiệp trong nước, trường đại học và viện nghiên cứu. Nếu các địa phương dám kiên trì mô hình này, chúng ta có thể bước từ vị thế “tiêu thụ công nghệ” sang “tạo ra công nghệ”, từ tham gia chuỗi cung ứng chip ở các khâu hỗ trợ đến làm chủ những mắt xích giá trị cao hơn. Độc lập công nghệ vì thế không còn là khẩu hiệu, mà là chiến lược dài hạn đòi hỏi lựa chọn khó, đầu tư lâu và kỷ luật trong thực thi.
