Kiến trúc gỗ di sản: Bản tuyên ngôn bằng gỗ quý của ký ức Việt
Kiến trúc gỗ di sản là những công trình sử dụng gỗ quý, gỗ lim nguyên khối và kỹ thuật chạm khắc gỗ cổ để tạo nên không gian thờ tự, sinh hoạt cộng đồng mang giá trị lịch sử, tín ngưỡng và mỹ thuật, được gìn giữ qua nhiều thế hệ như một phần căn cước văn hóa và ký ức tập thể của người Việt. Nhìn vào các công trình gỗ quý còn tồn tại hôm nay, điều đáng nói không chỉ là sự hoành tráng hay mức độ “đắt đỏ”, mà là thái độ của cộng đồng với quá khứ: ta chọn bảo tồn kiến trúc truyền thống như một tài sản sống, hay để chúng trở thành mô hình phục chế vô hồn cho khách tham quan chụp ảnh rồi đi qua.
Chính điện Lam Kinh: Cung điện gỗ lim lớn nhất và câu chuyện quyền lực
Ở Lam Sơn – Lam Kinh, nơi Lê Lợi dựng nghiệp, quyền lực phong kiến đã được khắc sâu vào gỗ lim nguyên khối. Sau khi phục dựng, Chính điện Lam Kinh trở thành công trình kiến trúc gỗ lim xanh lớn nhất với hơn 2.000m³ gỗ lim, 138 cột lim “phải hai người ôm mới xuể”. Mặt bằng chữ “Công”, ba tòa Quang Đức, Sùng Hiếu, Diên Khánh trên nền cao 1,8m kể rõ trật tự và tư tưởng vương quyền: tài – hiếu – phúc được đóng khung bằng khung gỗ lim, kết cấu vì chồng rường giá chiêng và hoa văn rồng, linh vật, hoa lá phong cách thời Lê – một bảo tàng sống của chạm khắc gỗ cổ. Bên trong, long sàng sơn son, dát vàng cùng nội thất vàng trang trí với tổng giá trị khoảng 40 tỷ đồng cho thấy triều Lê dùng sự xa hoa để “viết” lịch sử bằng gỗ và vàng hơn là bằng chữ.
Sala Buppharam Cà Mau: Di sản Khmer sống trong đời sống hôm nay
Nếu Lam Kinh là biểu tượng quyền lực, thì ngôi Sala bằng gỗ quý trong khuôn viên chùa Buppharam ở ấp Cái Giá, xã Hưng Hội lại là biểu tượng cộng đồng của người Khmer Nam Bộ. Xây từ năm 1915 theo kiến trúc nhà sàn truyền thống Khmer, Sala hai tầng dài 21m, rộng 10m, cao khoảng 10m, dùng hơn 100 cột gỗ với cột căm xe, vách và sàn thao lao, xen cẩm lai – một tổng hòa các công trình gỗ quý hiếm đúng nghĩa. Qua hơn một thế kỷ, kết cấu gỗ vẫn chắc chắn, gỗ trầm màu, mái ngói và hình tượng chim thần Krut nâng đỡ mái tạo nên một bản giao hưởng chạm khắc gỗ cổ mang đậm mỹ thuật Khmer. Khác nhiều di tích “đóng khung”, Sala vẫn là không gian giảng dạy tăng sinh, sinh hoạt cộng đồng, tầng trên đón hàng trăm người, tầng dưới chứa vật dụng – di sản ở đây không bị cô lập khỏi đời sống, mà thở cùng nhịp sinh hoạt của người Khmer.
Nhà thờ đá – gỗ trên nền đầm lầy: Khi di sản phải đấu với tự nhiên
Một công trình tôn giáo bằng đá và gỗ quy mô lớn ở miền Trung – Bắc cho thấy một mặt khác của kiến trúc gỗ di sản: nó không chỉ đẹp, mà còn phải chiến thắng địa chất. Nhà thờ được xây trên nền đầm lầy, vốn là hồ nuôi tôm, địa chất yếu nên hàng trăm cọc nhồi phải khoan xuống độ sâu 47m, khiến chi phí xây dựng tăng cao. Việc vận chuyển vật liệu gỗ, đá cũng đầy trở ngại, thời gian đầu đường bộ chưa thuận lợi, vật liệu phải đi đường thủy, giáo dân phải tham gia nhiều công đoạn, từ làm móng đến phần việc cơ bản. Đội thợ gỗ chuyên nghiệp từ miền Bắc đảm nhận phần kết cấu và chi tiết gỗ – một minh chứng rằng để bảo tồn kiến trúc truyền thống hoặc tạo nên công trình xứng tầm, ta cần cả tri thức kỹ thuật lẫn sức người địa phương. Điều này đặt câu hỏi: bao nhiêu công trình gỗ quý hiện nay có được sự đầu tư bền bỉ như vậy, thay vì giải pháp bê tông “cho nhanh”?
Từ lim, căm xe đến thao lao: Bảo tồn kiến trúc truyền thống là bảo vệ trí nhớ
Điều gây ấn tượng không chỉ là khối lượng gỗ lim trăm tuổi tại Lam Kinh hay sự nguyên vẹn của Sala Khmer, mà là cách cộng đồng đối xử với chúng. Khu di tích Lam Kinh được nghiên cứu, bảo tồn, phục hồi bằng dự án dài hơi, để tiếp tục là nơi thờ phụng tổ tiên, vua, hoàng thái hậu nhà Lê và các bậc tiền nhân, đồng thời kể câu chuyện vương triều cho du khách đến nghe về quá trình phục hồi chính điện. Tại Cà Mau, Sala Buppharam được giữ lại và dùng thường xuyên trong bối cảnh nhiều kiến trúc truyền thống bị thay thế, trở thành một tấm gương hiếm hoi về bảo tồn kiến trúc truyền thống Khmer gắn với đời sống Phật giáo. Những công trình này liên quan trực tiếp tới du khách muốn hiểu kiến trúc gỗ di sản, tới cộng đồng địa phương cần không gian tâm linh, và tới các kiến trúc sư, nhà bảo tồn đang tìm lời giải để di sản không chỉ tồn tại trong sách, mà trong chính những thân cột lim, căm xe, thao lao còn đứng vững giữa đời.
