Kiến trúc gỗ Việt Nam: Di sản đẹp nhưng mong manh
Kiến trúc gỗ Việt Nam là hệ thống công trình sử dụng gỗ làm vật liệu chính, kết hợp kỹ thuật mộng, chồng rường, nhà sàn và chạm khắc, phản ánh bản sắc văn hóa, tôn giáo, tín ngưỡng của từng cộng đồng, đồng thời đối mặt nguy cơ mai một vì thời gian, khí hậu, khai thác gỗ và đô thị hóa.
Nếu chỉ nhìn những bức ảnh gỗ lim đỏ au hay các mái Sala cổ kính, ta rất dễ ngộ nhận rằng di sản gỗ truyền thống đang được bảo vệ tốt. Thực tế, những công trình gỗ lâu đời còn nguyên vẹn không nhiều; mỗi ngôi nhà sàn, mỗi chính điện phục dựng là kết quả của lựa chọn: hoặc đầu tư bảo tồn dài hạn, hoặc chấp nhận để chúng biến mất. Bài viết này chọn bốn công trình tiêu biểu – từ cung điện gỗ lim nguyên khối cho đến Sala Khmer hơn trăm năm – để cho thấy cả vẻ đẹp lẫn cái giá, cả niềm tự hào lẫn trách nhiệm trong bảo tồn kiến trúc gỗ.
Chính điện Lam Kinh: Cung điện gỗ lim lớn nhất và hoàng kim nhất
Chính điện Lam Kinh không chỉ tái hiện diện mạo kiến trúc vương triều Hậu Lê mà còn là công trình gỗ lim xanh lớn nhất hiện nay, sử dụng hơn 2.000m³ gỗ lim với hệ khung 138 cột đồ sộ. Hệ kiến trúc chữ “Công” với ba tòa Quang Đức, Sùng Hiếu, Diên Khánh cho thấy một đỉnh cao của kiến trúc gỗ Việt Nam, nơi kỹ thuật vì chồng rường giá chiêng gặp gỡ mỹ thuật rồng, linh thú và hoa lá thời Lê.
Điều đáng nói là nội thất bên trong được sơn son, thếp vàng với tổng giá trị vàng khoảng 40 tỷ đồng. Đây là câu trả lời rất rõ ràng cho câu hỏi “chúng ta có coi trọng di sản gỗ truyền thống hay không”. Tuy nhiên, việc phục dựng từ những nền móng còn lại cũng nhắc ta rằng phần lớn công trình gỗ nguyên gốc đã mất vì thời gian và biến động lịch sử. Nếu hôm nay Lam Kinh là một biểu tượng của bảo tồn kiến trúc gỗ, thì ngày mai nó cũng sẽ là phép thử: liệu chúng ta có tiếp tục duy tu, nghiên cứu hay lại để di sản rơi vào vòng luân lý “trùng tu rồi bỏ quên”.
Nhà thờ bên sông Gianh: Gỗ quý trên nền đầm lầy
Nhà thờ đá – gỗ bên sông Gianh là minh chứng cho cách kiến trúc gỗ Việt Nam bước vào thời hiện đại mà không đánh mất tinh thần di sản. Mái lợp ngói âm dương theo phong cách Huế, phần kết cấu gỗ do những đội thợ chuyên nghiệp miền Bắc thi công đã tạo nên một không gian thờ tự bề thế, nhưng vẫn gần gũi với hình ảnh nhà rường, nhà thờ gỗ truyền thống.
Công trình này cho thấy mặt trái của việc “ôm” gỗ quý vào những dự án mới: nhà thờ được xây trên nền đầm lầy, trước kia là hồ nuôi tôm, nên phải khoan hàng trăm cọc nhồi xuống độ sâu 47m, khiến chi phí tăng cao. Thời gian đầu, vật liệu còn phải vận chuyển bằng đường thủy do giao thông bộ hạn chế. Câu chuyện ở đây không chỉ là lòng nhiệt thành của giáo dân – có ngày vài trăm người đến hỗ trợ – mà còn là bài học rằng bảo tồn kiến trúc gỗ không thể tách rời lựa chọn địa chất, hạ tầng và năng lực bảo trì. Xây một nhà thờ gỗ lớn thì dễ gây ấn tượng, nhưng giữ nó an toàn trên nền đất yếu mới là thử thách dài lâu.
Sala gỗ Khmer Cà Mau: Di sản trăm năm vẫn còn mà người có còn không?
Trong khuôn viên chùa Buppharam ở ấp Cái Giá, xã Hưng Hội, một ngôi Sala bằng gỗ xây dựng từ năm 1915 vẫn gần như nguyên vẹn và tiếp tục được sử dụng sau hơn một thế kỷ. Công trình hai tầng, dài 21m, rộng 10m, cao khoảng 10m với hơn 100 cột gỗ, sử dụng các loại gỗ quý như cẩm lai, căm xe, thao lao; cột chủ yếu bằng căm xe, còn vách và sàn là thao lao. Đây là một trong những công trình gỗ lâu đời hiếm hoi còn “sống” đúng nghĩa: vừa là kiến trúc, vừa là không gian sinh hoạt Phật giáo của cộng đồng Khmer Nam Bộ.
Kiến trúc nhà sàn nâng cao khỏi mặt đất không chỉ phù hợp điều kiện tự nhiên vùng sông nước mà còn phản ánh nếp sống sinh hoạt, tổ chức cộng đồng của người Khmer. Tầng trên từng là nơi giảng dạy, đón hàng trăm người; tầng dưới dùng chứa vật dụng, phục vụ sinh hoạt chung. Trong bối cảnh nhiều công trình kiến trúc truyền thống bị thay thế, việc một Sala gỗ được giữ lại và tiếp tục phát huy công năng có ý nghĩa lớn đối với bảo tồn kiến trúc gỗ và di sản gỗ truyền thống Khmer. Nhưng câu hỏi đặt ra là: khi lớp trẻ dần rời quê, ai sẽ tiếp tục chăm sóc, tu sửa, kể câu chuyện về Sala ấy cho thế hệ sau?
Nhà sàn gỗ lim Điện Biên: Kỷ lục 500m² và bài toán đạo đức gỗ quý
Nhà sàn gỗ lim rộng gần 500m² tại Điện Biên là một hiện tượng gây nhiều tranh luận trong kiến trúc gỗ Việt Nam: ngôi nhà dùng khoảng 500m³ gỗ lim nguyên khối, với chi phí nguyên vật liệu hơn 200 tỷ đồng và được công nhận là nhà sàn gỗ lim lớn nhất cả nước. Công trình mô phỏng nhà sàn truyền thống của đồng bào Thái, gồm 7 gian khách, 3 gian mái, cao khoảng 11m, nổi bật giữa một quần thể du lịch, nghỉ dưỡng và trở thành điểm nhấn thu hút người yêu di sản gỗ truyền thống.
Hệ thống 64 cột, trong đó 16 cột cái cao gần 12m, chân cột đặt trên đế đồng nặng khoảng 3,5 tấn cho thấy mức độ phô diễn của gỗ lim nguyên khối. Một số cây gỗ được cho là có tuổi đời hàng trăm năm. Câu hỏi ở đây không chỉ là “đẹp hay không” mà là “giá trị nào chúng ta đang tôn vinh”: sự giàu có vật chất hay tinh thần tiết chế của kiến trúc dân tộc? Công trình này có thể là điểm đến hấp dẫn cho du khách, nhưng nó cũng buộc chúng ta phải bàn thẳng thắn về khai thác gỗ quý, về ranh giới giữa tôn vinh kiến trúc gỗ và tiêu thụ tài nguyên một cách khoe mẽ.
Bảo tồn kiến trúc gỗ: Từ kỷ lục vật liệu đến chiến lược sống cùng di sản
Bốn công trình trên cho thấy một sự thật khó né: kiến trúc gỗ Việt Nam đang ở ngã ba đường. Một bên là các dự án phục dựng như Lam Kinh, với những chương trình phục hồi, tôn tạo, bảo tồn được phê duyệt và triển khai từ thập niên 1990 nhằm gìn giữ giá trị lịch sử, văn hóa, kiến trúc nghệ thuật. Một bên là những công trình mới “siêu to khổng lồ” bằng gỗ lim, gỗ quý, lấy kỷ lục làm niềm tự hào. Giữa hai cực đó là những công trình gỗ lâu đời như Sala Khmer, âm thầm tồn tại nhờ cộng đồng, không ồn ào nhưng bền bỉ.
Bảo tồn kiến trúc gỗ không thể dừng ở việc đổ thêm gỗ lim nguyên khối vào các công trình để đạt kỷ lục, hay chỉ phục dựng vài di tích nổi tiếng. Nó phải là chiến lược sống cùng di sản: sử dụng vật liệu phù hợp, quan tâm đến nền đất, môi trường; nuôi dưỡng cộng đồng sống trong và quanh di sản; chấp nhận rằng có những kỷ lục cần được dừng lại vì rừng đang mỏng đi từng ngày. Nếu muốn nói về kiến trúc gỗ lâu đời với niềm tự hào, chúng ta cần nhiều hơn những con số khổng lồ – cần những câu chuyện sử dụng, bảo trì, truyền dạy để di sản gỗ truyền thống thực sự sống tiếp trong đời sống hôm nay.
