Từ tỉnh phụ thuộc lọc hóa dầu đến tham vọng tăng trưởng hai con số
Quảng Ngãi tăng trưởng kinh tế hiện đang bước vào giai đoạn tái cấu trúc sâu, khi tỉnh chủ động chuyển dịch từ mô hình phụ thuộc vào lọc hóa dầu sang xây dựng trung tâm logistics, năng lượng và công nghiệp đa ngành, nhằm đạt mục tiêu tăng trưởng hai con số bền vững, giảm rủi ro trước biến động giá dầu và chu kỳ ngành nặng. Vấn đề không chỉ là tăng thêm dự án, mà là thay đổi cách tổ chức không gian phát triển, liên kết vùng và phân tán rủi ro khỏi một vài sản phẩm chủ lực. Hiện khu kinh tế, khu công nghiệp đóng vai trò “xương sống” khi đóng góp hơn 125.580 tỷ đồng, chiếm khoảng 74% tổng thu ngân sách nhà nước toàn tỉnh. Nhưng chỉ số tăng trưởng lại phụ thuộc lớn vào hai sản phẩm là lọc hóa dầu và thép Hòa Phát, khiến nền kinh tế dễ tổn thương trước biến động ngành nặng. Nếu Quảng Ngãi không nhanh chóng đa dạng hóa động lực, mục tiêu hai con số sẽ chỉ là con số đẹp trên giấy, khó trở thành thực tế.
Dung Quất: từ nhà máy lọc dầu đến trung tâm lọc hóa dầu và năng lượng quốc gia
Khu kinh tế Dung Quất đang được đặt vào vị trí mới: không chỉ là nơi đặt nhà máy lọc dầu, mà là trung tâm lọc, hóa dầu, đóng tàu và năng lượng quốc gia, gắn với chiến lược phát triển vùng rộng hơn. Theo điều chỉnh tổng thể quy hoạch chung đến năm 2045, Dung Quất có quy mô khoảng 45.332ha, gồm đất liền, đảo Lý Sơn và mặt nước vùng biển, được đánh giá là một trong những khu kinh tế ven biển có vị trí chiến lược của vùng kinh tế trọng điểm miền Trung. Cảng nước sâu Dung Quất có khả năng tiếp nhận tàu đến 200.000 DWT, tạo lợi thế lớn cho phát triển công nghiệp, cảng biển, logistics, đô thị và dịch vụ. Tại phiên họp ngày 16/10/2026, Bộ Chính trị đã đồng ý chủ trương cho KKT Dung Quất được áp dụng các cơ chế, chính sách đang áp dụng đối với khu thương mại tự do tại Hải Phòng, Đà Nẵng, đồng thời hưởng các ưu đãi cao nhất theo Luật Phát triển đô thị. Đây là bước ngoặt: nếu Quảng Ngãi biết dùng đúng, Dung Quất có thể trở thành cực tăng trưởng mới của cả vùng, chứ không chỉ của riêng tỉnh.
Logistics và năng lượng: trục mới để giảm lệ thuộc một ngành
Điểm đáng chú ý trong chiến lược phát triển vùng của Quảng Ngãi là đặt logistics và năng lượng vào trung tâm, thay vì xem chúng chỉ là dịch vụ phụ trợ cho lọc hóa dầu. Với lợi thế cảng nước sâu Dung Quất, tỉnh hướng đến hình thành trục logistics gắn các hành lang kinh tế quốc gia, kết nối KKT cửa khẩu quốc tế Bờ Y, KKT mở Chu Lai, sân bay Chu Lai và khu vực Tây Nguyên. Đây là cách giảm lệ thuộc vào một ngành: dùng hạ tầng cảng biển và hành lang Đông – Tây để kéo thêm dòng hàng, dòng vốn và các ngành công nghiệp mới. KKT cửa khẩu quốc tế Bờ Y với tổng diện tích 70.438ha giữ vai trò quan trọng trên hành lang kinh tế Đông – Tây, kết nối Việt Nam với Lào, Campuchia và các nước trong khu vực. Nếu trục Dung Quất – Bờ Y – Chu Lai được hoàn thiện, Quảng Ngãi không chỉ là “tỉnh có nhà máy lọc dầu”, mà là mắt xích trong mạng lưới logistics và năng lượng của cả miền Trung – Tây Nguyên.
Những điểm nghẽn hạ tầng đang kéo lùi tham vọng hai con số
Tham vọng tăng trưởng hai con số là hợp lý, nhưng hiện bị kéo lùi bởi những điểm nghẽn hạ tầng rất cụ thể: đất đai, tái định cư và tiến độ dự án. Dù giai đoạn 2021–2025 toàn tỉnh đã thu hút 56 dự án vào các khu kinh tế, khu công nghiệp với tổng vốn đăng ký hơn 116.900 tỷ đồng, gồm 21 dự án FDI và 35 dự án trong nước, hiệu quả lại chưa tương xứng khi mới có 22 dự án đi vào hoạt động. Trong 41 dự án chậm tiến độ, đến thời điểm giám sát ngày 15/8/2026 mới xử lý được 7 dự án. Tái định cư là nút thắt rõ ràng: hiện còn 702 lô tái định cư trong khi nhu cầu dự kiến lên tới hơn 11.000 lô. Khi mặt bằng không sạch, hạ tầng không đồng bộ, mọi ưu đãi và cơ chế đặc thù đều bị “mất lực”. Nếu Quảng Ngãi không coi việc giải phóng mặt bằng, tái định cư và kỷ luật tiến độ là ưu tiên số một, chiến lược logistics và năng lượng sẽ bị chôn chân trên giấy.
Kết luận: Tăng trưởng hai con số chỉ đến khi dám thay đổi mô hình
Quảng Ngãi đang đứng trước cơ hội hiếm có: Dung Quất được trao cơ chế vượt trội, trục logistics Đông – Tây mở ra, và định hướng trở thành trung tâm lọc hóa dầu, năng lượng quốc gia đã rõ ràng. Nhưng cơ hội không tự biến thành tăng trưởng hai con số nếu tỉnh không dám thay đổi mô hình phát triển: giảm lệ thuộc vào một vài sản phẩm công nghiệp, mở rộng liên kết vùng và xử lý dứt điểm các điểm nghẽn hạ tầng. Trưởng ban Kinh tế – Ngân sách HĐND tỉnh cho biết địa phương đang kiến nghị Trung ương ban hành một số cơ chế, chính sách đặc biệt tương tự như một số tỉnh khác. Cơ chế đặc biệt là cần, nhưng chưa đủ. Cái cần hơn là năng lực thực thi: quy hoạch phải đi cùng giải phóng mặt bằng, ưu đãi phải đi cùng kỷ luật tiến độ, và chiến lược logistics, năng lượng phải được xem là trục phát triển dài hạn, không phải khẩu hiệu. Khi đó, Quảng Ngãi tăng trưởng kinh tế hai con số sẽ là kết quả logic của một quá trình tái cấu trúc bài bản, chứ không phải một mục tiêu mang tính phong trào.
