Việt Nam lên hạng 43: bước tiến nhỏ, ý nghĩa lớn
Đổi mới sáng tạo Việt Nam là tổng hòa của năng lực tạo ra tri thức mới, áp dụng công nghệ, phát triển sản phẩm và dịch vụ, đồng thời thương mại hóa các kết quả nghiên cứu để cải thiện năng suất, năng lực cạnh tranh và vị thế của nền kinh tế trên chuỗi giá trị toàn cầu. Chiều 29/9, Tổ chức Sở hữu trí tuệ thế giới công bố Báo cáo Chỉ số đổi mới sáng tạo toàn cầu (Global Innovation Index – GII), trong đó Việt Nam đứng thứ 43 trên 139 quốc gia và nền kinh tế, tăng một bậc so với năm trước. Con số này không phải cú nhảy vọt, nhưng nó cho thấy xu hướng đi lên bền bỉ của hệ sinh thái sáng tạo. Đáng chú ý hơn, Việt Nam tiếp tục đứng thứ hai trong nhóm các nền kinh tế thu nhập trung bình thấp, chỉ sau Ấn Độ, cho thấy dư địa tiến lên vẫn còn rất rộng nếu biết biến xếp hạng thành áp lực cải cách.
Đầu ra sáng tạo và hai chỉ số xuất khẩu dẫn đầu thế giới
Điểm sáng của bức tranh chỉ số sáng tạo toàn cầu là đầu ra sáng tạo của Việt Nam tăng thêm hai bậc. Điều này quan trọng hơn nhiều so với thứ hạng tổng, bởi nó cho thấy các ý tưởng đã bắt đầu biến thành sản phẩm, dịch vụ và tài sản trí tuệ cụ thể. Việc có hai chỉ số xuất khẩu đứng đầu thế giới theo GII không chỉ là một thành tích kỹ thuật mà là lời xác nhận rằng năng lực gắn đổi mới sáng tạo với thương mại quốc tế đang hình thành. Nói cách khác, câu hỏi không còn là “có đổi mới hay không”, mà là “đổi mới đó có được bán ra thị trường toàn cầu hay không”. Nếu Việt Nam duy trì được xu hướng này, lợi thế về xuất khẩu gắn với tri thức và công nghệ sẽ là nền tảng cho tăng trưởng dài hạn, thay vì phụ thuộc vào lao động giá rẻ.
Thương mại điện tử: đường cao tốc mới vào chuỗi giá trị toàn cầu
Không thể nói về đổi mới sáng tạo Việt Nam mà bỏ qua thương mại điện tử Việt Nam. Ngày 03/10 tại Hà Nội, hội thảo “Đổi mới sáng tạo và thương mại điện tử trong chuỗi giá trị toàn cầu” nhấn mạnh thương mại điện tử cùng ứng dụng công nghệ là nội dung cốt lõi để nâng cao hiệu quả hoạt động và khẳng định vai trò then chốt của doanh nghiệp trong chuỗi giá trị toàn cầu. Đây là thông điệp rõ ràng: doanh nghiệp Việt muốn đi xa hơn gia công, phải dùng nền tảng số để bán trí tuệ, thương hiệu và trải nghiệm, chứ không chỉ bán sản phẩm. Việc hội thảo nằm trong khuôn khổ Ngày hội đổi mới sáng tạo quốc gia với chủ đề “Đổi mới sáng tạo – Động lực phát triển của toàn xã hội” cho thấy thương mại điện tử không còn là câu chuyện riêng của ngành công thương, mà đã trở thành một cấu phần trong chiến lược phát triển sáng tạo cấp quốc gia.
Vai trò của Nhà nước: từ công cụ GII đến áp lực cải cách
Điểm đáng bàn là Chính phủ không xem GII như một bảng xếp hạng để “khoe thành tích”, mà coi đây là công cụ quản lý, điều hành. Khi chỉ số sáng tạo toàn cầu được dùng để soi từng mắt xích – từ giáo dục, hạ tầng số đến năng lực doanh nghiệp – thì mỗi bước tăng hạng đều phản ánh một phần tiến bộ thể chế. Bộ Khoa học và Công nghệ đang là cơ quan đầu mối theo dõi, điều phối và phối hợp với các bộ, ngành, địa phương đề xuất giải pháp nâng cao năng lực đổi mới sáng tạo quốc gia. Nếu vai trò này được thực hiện theo hướng “đồng kiến tạo” với doanh nghiệp và địa phương, GII sẽ trở thành thước đo liên tục tạo áp lực phải sửa luật, mở dữ liệu, đơn giản hóa thủ tục và tăng đầu tư cho nghiên cứu. Đó mới là cách biến một báo cáo quốc tế thành động lực cải cách trong nước, thay vì chỉ là một bản tin ngắn mỗi năm.
Kết luận: Từ thứ hạng đến năng lực dẫn dắt chuỗi giá trị
Việt Nam vươn lên vị trí 43 trong chỉ số sáng tạo toàn cầu không phải để tự hài lòng, mà để đặt câu hỏi tiếp theo: làm thế nào biến lợi thế đầu ra sáng tạo và các chỉ số xuất khẩu đứng đầu thế giới thành năng lực dẫn dắt chuỗi giá trị toàn cầu? Câu trả lời nằm ở sự nối dài giữa chính sách, doanh nghiệp và nền tảng số. Khi hội thảo quốc gia về đổi mới sáng tạo và thương mại điện tử đặt doanh nghiệp vào vị trí “then chốt” trong chuỗi giá trị, thông điệp đã rõ: Nhà nước tạo khung, GII tạo áp lực, nền tảng số tạo công cụ, nhưng thành hay bại phụ thuộc vào việc doanh nghiệp có dám đầu tư cho công nghệ, thương hiệu và mô hình kinh doanh mới hay không. Nếu dám, thứ hạng 43 chỉ là điểm xuất phát cho một vòng tăng trưởng sáng tạo dài hơi hơn.
