Ảnh tư liệu – ký ức sống trong không gian di tích lịch sử
Triển lãm ảnh tư liệu về các nhà lãnh đạo Việt Nam tại những di tích lịch sử Việt Nam không chỉ là trưng bày ảnh lịch sử quốc gia, mà là cách kể lại câu chuyện hình thành, đấu tranh và gìn giữ độc lập của dân tộc bằng những khung hình sống động, có không gian, có ký ức và có sự tham gia trực tiếp của công chúng trong hiện tại.
Điều đáng nói là các triển lãm mới đây không dừng ở việc treo ảnh cho đủ ngày kỷ niệm, mà biến mỗi di tích thành một lớp học lịch sử mở. Từ Đền Hùng, Khu lưu niệm Chủ tịch Tôn Đức Thắng đến Bảo tàng Pleiku, ảnh tư liệu được đặt đúng vào bối cảnh nơi nó thuộc về, giúp người xem nhìn thấy lịch sử gắn với không gian cụ thể, không phải một khái niệm trừu tượng. Khi trẻ em, học sinh, người dân địa phương và du khách cùng bước vào những không gian này, lịch sử không còn là dòng chữ trong sách giáo khoa, mà là gương mặt, là ánh mắt, là khoảnh khắc được cố định trong ảnh nhưng vẫn tiếp tục trò chuyện với hiện tại.
Đền Hùng: 64 năm lời dặn của Bác trong những khung hình
Tại Khu Di tích lịch sử Quốc gia đặc biệt Đền Hùng, triển lãm ngoài trời “Bác Hồ với Đền Hùng - Đền Hùng làm theo lời Bác” trưng bày nhiều bức ảnh tư liệu quý về chuyến thăm của Chủ tịch Hồ Chí Minh tại đây cách đây 64 năm. Không gian trưng bày đặt ở ngã 5 Đền Giếng, ngay nơi có bức phù điêu ghi lại hình ảnh Bác nói chuyện với cán bộ, chiến sĩ Đại đoàn Quân Tiên Phong. Việc đưa ảnh lịch sử quốc gia trở lại đúng vùng Đất Tổ – nơi Người từng đứng và nói – khiến mỗi tấm ảnh như một chứng nhân lịch sử, buộc người xem phải tự hỏi mình đã làm gì với lời căn dặn: “Các Vua Hùng đã có công dựng nước…”
Phần “Đền Hùng làm theo lời Bác” nhấn mạnh chiều sâu bảo tàng và bảo tồn di sản: hình ảnh bảo tồn, tôn tạo di tích, trồng cây, chỉnh trang cảnh quan cho thấy di sản không tự nhiên mà còn. Đây không chỉ là trưng bày để nhớ một sự kiện 19/8/1962, mà là lời nhắc về trách nhiệm chăm sóc di tích lịch sử Việt Nam ngay trong hiện tại. Theo ông Phạm Tiến Đạt, những hình ảnh tư liệu này là nguồn giáo dục truyền thống và bồi đắp lòng tự hào dân tộc. Câu hỏi đặt ra là: nếu chúng ta không tiếp tục “làm theo lời Bác”, thì những bức ảnh ấy sẽ trở thành gì ngoài một bộ sưu tập đẹp nhưng vô hồn?
An Giang: Hơn 100 bức ảnh về Bác Tôn và ký ức Cù Lao Ông Hổ
Tại Di tích Quốc gia đặc biệt Khu lưu niệm Chủ tịch Tôn Đức Thắng ở An Giang, triển lãm ảnh chuyên đề “Bác Tôn - Nhớ mãi ơn Người” giới thiệu hơn 100 hình ảnh, tư liệu về cuộc đời và sự nghiệp của ông. Đây không phải là “album ca ngợi” theo kiểu sáo rỗng, mà là bức chân dung về một người con Cù Lao Ông Hổ, nhà lãnh đạo luôn đặt lợi ích đất nước, nhân dân lên trên hết. Khi công chúng – đặc biệt là thế hệ trẻ – nhìn thấy hành trình gần 70 năm hoạt động cách mạng qua từng bức ảnh, họ có thêm một thước đo mới về khái niệm trung thành, tận tụy và hy sinh.
Giá trị lớn nhất của triển lãm này là cách kết hợp triển lãm ảnh tư liệu với hoạt động giáo dục cộng đồng: hội thi vẽ tranh “Thiếu nhi Cù Lao Ông Hổ với Bác Tôn”, múa rối nước, Liên hoan Lân - Sư - Rồng, giao lưu nghệ thuật. Khi trẻ em được vẽ về Bác Tôn ngay tại nơi ông sinh ra, chúng đang viết tiếp câu chuyện di sản, chứ không chỉ học thuộc tiểu sử. Ban Quản lý Di tích tỉnh An Giang khẳng định triển lãm góp phần khơi dậy niềm tự hào, giáo dục tinh thần học tập, rèn luyện đạo đức cách mạng, noi gương Chủ tịch Hồ Chí Minh và Chủ tịch Tôn Đức Thắng. Đây là minh chứng rõ ràng rằng bảo tàng và bảo tồn di sản sẽ vô nghĩa nếu cắt rời khỏi đời sống cộng đồng.
Pleiku: “Miền Nam nhớ mãi ơn Người” và đối thoại giữa quá khứ – hiện tại
Triển lãm chuyên đề “Miền Nam nhớ mãi ơn Người” tại Bảo tàng Pleiku được tổ chức nhân dịp kỷ niệm 81 năm Cách mạng Tháng Tám thành công và Quốc khánh 2-9. Với hơn 150 hình ảnh, tài liệu và hiện vật tiêu biểu, triển lãm tái hiện cuộc đời, sự nghiệp cách mạng của Chủ tịch Hồ Chí Minh, đồng thời phản ánh tình cảm sâu nặng của Người với đồng bào miền Nam và của miền Nam với Bác. Bốn phần nội dung – từ bối cảnh Sài Gòn – Gia Định khi Nguyễn Tất Thành ra đi tìm đường cứu nước, đến “Gia Lai nhớ mãi ơn Người” – được sắp xếp theo tiến trình lịch sử. Cách tổ chức này biến người xem thành người tham gia hành trình, chứ không phải khách lướt qua vài bức ảnh đẹp.
Điều đáng chú ý là triển lãm này còn là hoạt động tăng cường hợp tác chuyên môn giữa Bảo tàng Pleiku và Bảo tàng Hồ Chí Minh – Chi nhánh TP. Hồ Chí Minh trong công tác bảo tồn, phát huy giá trị di sản Hồ Chí Minh. Đây là ví dụ cho thấy bảo tàng và bảo tồn di sản không thể “đơn độc”: nếu không có kết nối, chia sẻ tư liệu, đào tạo nhân lực, ảnh tư liệu rất dễ trở thành tài sản đóng kín trong kho. Khi các tư liệu được hệ thống lại, bồi đắp niềm tự hào và trách nhiệm của các thế hệ hôm nay với quê hương, đất nước, bảo tàng đã làm đúng điều xã hội trông đợi: biến ký ức thành động lực, không phải chỉ là hoài niệm.
Từ bức ảnh đến trách nhiệm gìn giữ di sản
Nhìn lại ba triển lãm, điểm chung rõ ràng là ảnh tư liệu được dùng như một phương tiện giáo dục sống động cho cộng đồng. Ở Đền Hùng, ảnh về những lần Bác Hồ về thăm gắn với công tác bảo tồn, tôn tạo di tích, trồng và chăm sóc cây xanh, chỉnh trang cảnh quan. Ở An Giang, hơn 100 hình ảnh về Bác Tôn đi cùng các hoạt động văn hóa dành cho thiếu nhi và người dân. Ở Pleiku, hơn 150 tư liệu và hiện vật kết hợp với cách trình bày theo tiến trình lịch sử, giúp người xem hiểu sâu hơn về tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh.
Nếu phải rút ra một kết luận, thì đó là: di tích lịch sử Việt Nam chỉ thực sự “sống” khi ảnh lịch sử quốc gia và hiện vật được đặt trong mối quan hệ với con người hôm nay. Các triển lãm ảnh tư liệu không nên dừng lại ở những dịp kỷ niệm, mà cần trở thành hoạt động thường xuyên, kéo dài, để mỗi thế hệ khi bước vào các khu lưu niệm, bảo tàng đều cảm nhận được trách nhiệm “uống nước nhớ nguồn”. Công chúng – nhất là giới trẻ – không cần thêm những khẩu hiệu, họ cần những bức ảnh chân thực, được giải thích có chiều sâu, gắn với trải nghiệm cụ thể. Khi đó, mỗi di tích không còn là địa điểm tham quan vụn vặt, mà là một phần của đời sống tinh thần, là nơi nhắc nhở chúng ta về cách đối diện với lịch sử bằng hành động hôm nay.
