Vonfram trở thành điểm nghẽn mới của AI
Khoáng sản AI là những nguyên liệu cần thiết để sản xuất linh kiện, công cụ và thiết bị phục vụ hạ tầng tính toán trí tuệ nhân tạo, trong đó một mắt xích thiếu hụt có thể làm chậm cả chuỗi sản xuất. Vonfram là ví dụ rõ ràng: từ đầu năm 2025, Trung Quốc đã áp dụng hạn chế xuất khẩu với nhiều vật liệu liên quan đến kim loại này, cùng bismuth và molypden.
Tác động không dừng ở nguyên liệu thô. Vonfram cacbua được dùng làm mũi khoan siêu nhỏ để tạo lỗ chính xác trên bảng mạch in và chất nền chip; các cấu kiện này ngày càng phức tạp khi điện toán AI đòi hỏi truyền tải dữ liệu tốc độ cao. Nhà cung cấp tại Nhật Bản và nhiều thị trường khác gặp khó trong việc tiếp cận vật liệu chất lượng cao. Thiếu hụt khiến giá sản phẩm tăng nhiều lần, còn một số nhà sản xuất PCB phải chuyển sang nguồn cung Trung Quốc.
Đây là sức ép có thể đi tới người dùng cuối qua chi phí linh kiện và nguy cơ chậm mở rộng năng lực sản xuất máy chủ, chip và thiết bị AI. Không thể suy ra mức tăng giá cụ thể cho sản phẩm tiêu dùng, nhưng rõ ràng sự tập trung nguồn cung khiến chuỗi cung ứng AI dễ tổn thương trước thay đổi chính sách. Khi nhu cầu chip tăng, một công cụ nhỏ như mũi khoan cũng có thể trở thành nút thắt lớn.
Việt Nam có tiềm năng, nhưng trữ lượng chưa tự tạo thành nguồn cung
Trữ lượng khoáng sản Việt Nam được nêu gồm khoảng 170.000 tấn vonfram, trong đó Thái Nguyên chiếm khoảng 90%. Con số này đặt Việt Nam vào vị trí đáng chú ý giữa các nhà sản xuất ngoài Trung Quốc, nhưng trữ lượng địa chất không đồng nghĩa với khả năng cung cấp vật liệu tinh luyện, đạt chuẩn và giao hàng ổn định cho các nhà sản xuất chip.
Khoảng cách giữa có quặng và có nguồn cung thay thế nằm ở khai thác, chế biến, chất lượng sản phẩm và năng lực đưa vật liệu tới khách hàng công nghiệp. Những dự án mới cần thời gian, trong khi cầu từ ngành bán dẫn và AI tiếp tục tăng. Vì vậy, lợi thế tài nguyên của Việt Nam chỉ có ý nghĩa chiến lược nếu đi cùng năng lực chế biến, tiêu chuẩn môi trường và các hợp đồng đầu ra đủ dài để doanh nghiệp đầu tư.
Các quốc gia đang thúc đẩy dự án khai thác và chế biến vonfram để giảm lệ thuộc, nhưng nguồn thay thế không thể xuất hiện tức thì. Việt Nam có cơ hội tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng, song không nên xem con số trữ lượng như lời giải tự động cho rủi ro. Nếu chỉ xuất quặng thô, phần giá trị và quyền quyết định quan trọng vẫn có thể nằm ở khâu tinh luyện và sản xuất công cụ.
Đầu tư mỏ ở nước ngoài mở rộng quyền tiếp cận
Kiểm soát xuất khẩu là một mặt của chiến lược; mặt kia là bảo đảm quyền tiếp cận tài nguyên ở nước ngoài. Trong hai thập kỷ qua, doanh nghiệp Trung Quốc đã tăng đầu tư khai khoáng tại những thị trường ít được các công ty phương Tây chú ý. Tháng 4, Bắc Kinh lập văn phòng chuyên trách giám sát đầu tư ra nước ngoài của doanh nghiệp nhà nước; đến cuối tháng 7, một tổ chức đầu tư chuyên về khai thác mỏ được thành lập để điều phối thương vụ và hỗ trợ doanh nghiệp về tuân thủ pháp luật, rủi ro và điều kiện thị trường.
Sự phối hợp này có thể giúp doanh nghiệp Trung Quốc giảm cạnh tranh lẫn nhau và theo đuổi những thương vụ lớn, đồng bộ hơn. Theo Eurasia, đầu tư ra nước ngoài vào khai thác khoáng sản chiến lược thượng nguồn có thể tăng gần gấp đôi so với giai đoạn 2021–2025 khi Trung Quốc tìm cách bổ sung trữ lượng và bảo đảm quyền tiếp cận. Điều đó cho thấy các doanh nghiệp có liên hệ với nhà nước không chỉ mua nguyên liệu trên thị trường: họ đang tìm cách hiện diện tại chính những tài sản tạo ra nguồn cung.
Động lực không riêng vonfram hay đất hiếm Trung Quốc. Bắc Kinh muốn tiếp cận thêm các khoáng sản còn thiếu trong nước, trong khi nhiều chính phủ coi tài nguyên là công cụ địa chính trị. Đổi lại, nước sở tại ngày càng yêu cầu chế biến tại chỗ và hạn chế xuất khẩu quặng thô. Đây là điểm va chạm đáng kể: quyền sở hữu mỏ có giá trị, nhưng năng lực tinh luyện và sự chấp thuận của quốc gia sở hữu tài nguyên mới quyết định nguồn cung thực sự đi đâu.
Cuộc cạnh tranh sẽ chuyển từ mỏ sang toàn chuỗi
Hai diễn biến — hạn chế xuất khẩu vonfram và mở rộng đầu tư mỏ ở nước ngoài — cần được nhìn như hai công cụ bổ trợ trong cuộc đua kiểm soát khoáng sản chiến lược. Một bên tác động ngay đến dòng vật liệu và lợi thế của nhà sản xuất; bên kia tích lũy quyền tiếp cận nguồn cung dài hạn. Với đất hiếm Trung Quốc, mức độ tập trung còn rõ hơn: Trung Quốc chiếm khoảng 92% sản lượng đất hiếm tinh chế toàn cầu, đồng thời yêu cầu giấy phép đối với xuất khẩu bảy nguyên tố đất hiếm trung bình và nặng.
Nhật Bản được cho là có nguy cơ cạn yttrium trong vài tháng do các biện pháp hạn chế, cho thấy rủi ro không chỉ thuộc về doanh nghiệp mà có thể ảnh hưởng tới hoạt động sản xuất và lựa chọn hàng hóa của người tiêu dùng. Các hãng ngoài Trung Quốc có công nghệ tiên tiến vẫn có thể bị yếu thế nếu thiếu nguyên liệu đầu vào; trong khi doanh nghiệp Trung Quốc có lợi thế tiếp cận nguồn trong nước.
Kết luận không phải là mọi chuỗi cung ứng AI sẽ lập tức đứt gãy, mà là chúng đang chịu sức ép từ sự tập trung nguồn cung và thời gian dài cần thiết để xây dựng lựa chọn thay thế. Các nước sẽ tiếp tục mở mỏ, phát triển chế biến nội địa và tìm nguồn đa dạng hơn, nhưng nhu cầu AI không chờ những dự án này hoàn tất. Muốn giảm rủi ro, chính sách công nghiệp phải bao quát cả khai thác, tinh luyện và sản xuất vật liệu — chứ không dừng ở việc đếm trữ lượng.
