Mắt xích nhỏ, rủi ro lớn
Vonfram là kim loại cứng, chịu nhiệt cao, được dùng để sản xuất cacbua vonfram, vật liệu chế tạo mũi khoan siêu nhỏ dùng gia công bảng mạch in và đế chip. Đầu năm 2025, Trung Quốc áp dụng biện pháp kiểm soát xuất khẩu vonfram và một số vật liệu liên quan, trong đó có bismuth và molypden. Đây không phải nguyên liệu nằm trong ánh đèn sân khấu như bộ xử lý AI, nhưng sự khan hiếm của nó có thể làm nghẽn một công đoạn thiết yếu. Mũi khoan tạo các lỗ li ti để kết nối điện giữa nhiều lớp mạch; khi thiết kế chip và bảng mạch ngày càng phức tạp, yêu cầu về độ chính xác cũng tăng. Vì vậy, kiểm soát ở đầu nguồn có thể lan thành sức ép ở nhiều khâu của chuỗi cung ứng chip.
Căng thẳng này đến đúng lúc nhu cầu điện toán AI kéo theo nhu cầu chip hiệu năng cao và linh kiện điện tử phức tạp hơn. Nhiều lớp mạch, vật liệu cứng và dung sai chặt khiến gia công khó hơn, trong khi bảng mạch in và đế chip cũng đang khan hiếm. Nhu cầu mũi khoan siêu nhỏ của các nhà sản xuất chuyên ngành như Union Tool của Nhật Bản và Topoint của Đài Loan tăng mạnh. Đó là lý do linh kiện bán dẫn tưởng như thứ yếu lại có thể trở thành điểm nghẽn: năng lực làm chip tiên tiến không chỉ phụ thuộc vào thiết kế và nhà máy, mà còn vào những dụng cụ đủ chính xác để tạo ra cấu trúc kết nối.
Ưu thế nguồn cung của Trung Quốc đẩy chi phí lên
Quyền lực thị trường của vonfram Trung Quốc khiến biện pháp kiểm soát có sức lan rộng vượt xa biên giới nước này. Năm 2025, sản lượng khai thác của Trung Quốc ước đạt 67.000 tấn, tương đương khoảng 79% tổng sản lượng toàn cầu. Các nhà cung cấp vật liệu cao cấp ở Nhật Bản, Mỹ và châu Âu vẫn chịu ảnh hưởng vì nguồn nguyên liệu thô và bột vonfram tinh luyện tập trung lớn tại Trung Quốc. Khi nguồn tiếp cận của các đối thủ bị thu hẹp, giá vật liệu và mũi khoan đã tăng gấp nhiều lần theo các nguồn tin ngành được dẫn lại trong tài liệu. Đây không chỉ là chuyện hóa đơn nguyên liệu: doanh nghiệp phải lựa chọn giữa chi phí cao hơn, điều chỉnh kế hoạch mua hàng hoặc chấp nhận phụ thuộc nhiều hơn vào nguồn cung Trung Quốc.
Áp lực đó đang làm thay đổi cán cân cạnh tranh. Các doanh nghiệp ngoài Trung Quốc như Sumitomo Electric Industries, Kyocera, Mitsubishi Materials, Kennametal và Sandvik có năng lực sản xuất tiên tiến, nhưng không thể dễ dàng tách khỏi nguồn nguyên liệu tập trung. Ngược lại, Guangdong Dtech Technology và Shenzhen Jinzhou Precision Technology được hưởng lợi từ khả năng tiếp cận vonfram trong nước và đang mở rộng thị phần. Một số nhà sản xuất mũi khoan chuyển sang mua hàng từ Trung Quốc khi nhà cung cấp quen thuộc ở Nhật Bản, Đài Loan và châu Âu thiếu nguyên liệu. Điều đáng lo không chỉ là giá tăng, mà là lợi thế cạnh tranh ngày càng gắn với quyền tiếp cận vật liệu hơn là năng lực chế tạo riêng lẻ.
Đa dạng hóa nguồn cung là bài toán dài hạn
Doanh nghiệp đang tìm cách giảm nguy cơ gián đoạn, nhưng chưa có lối thoát nhanh. Một số nhà sản xuất thử nghiệm vật liệu từ Trung Quốc và tăng tỷ trọng mua từ thị trường này; một số khác cân nhắc mở rộng hoạt động tại Trung Quốc để tiếp cận nguyên liệu thuận lợi hơn. Đây là biện pháp thực dụng trong ngắn hạn, song cũng có thể khiến chuỗi cung ứng chip phụ thuộc sâu hơn vào cùng một trung tâm cung cấp. Nhiều quốc gia đang thúc đẩy sản xuất vonfram để tạo nguồn thay thế ngoài Trung Quốc. Tuy nhiên, xây dựng nguồn mới và đáp ứng yêu cầu chất lượng cho công cụ chính xác cần thời gian. Cho đến khi nguồn thay thế đủ quy mô và cạnh tranh, nhà sản xuất linh kiện bán dẫn khó tránh khỏi thế phải cân bằng giữa bảo đảm vật liệu và giảm rủi ro tập trung.
Kết luận, kiểm soát xuất khẩu vonfram đang bộc lộ điểm yếu cấu trúc của ngành AI: những mắt xích ít được chú ý có thể tạo sức ép lớn khi nguồn cung tập trung. Mũi khoan siêu nhỏ không quyết định hiệu năng của chip, nhưng thiếu chúng có thể cản trở gia công bảng mạch và đế chip. Tìm thêm nguồn cung ngoài Trung Quốc là hướng đi cần thiết, song không thể thay thế ngay lượng cung hiện có. Trong giai đoạn chuyển tiếp, các doanh nghiệp sẽ phải đối mặt với nguyên liệu đắt hơn và lựa chọn mua hàng khó khăn hơn. Vì thế, khả năng chống chịu của chuỗi cung ứng chip sẽ phụ thuộc không chỉ vào mở rộng sản xuất, mà còn vào việc đa dạng hóa nguồn vonfram một cách thực chất.
