Nhật thực không làm Mặt Trời hiền hơn: vì sao vài giây có thể gây tổn thương vĩnh viễn
Tổn thương võng mạc nhật thực là tình trạng các tế bào cảm quang tại trung tâm võng mạc bị đốt nóng và phá hủy bởi ánh sáng Mặt Trời hội tụ qua thủy tinh thể khi người quan sát nhìn trực tiếp nhật thực, gây ra điểm khuyết thị lực vĩnh viễn mà y học hiện nay không thể phục hồi. Nhật thực toàn phần luôn được miêu tả là một trong những hiện tượng thiên văn đẹp nhất, thu hút hàng chục triệu người ở Mỹ ngước nhìn lên bầu trời ngày 2/8 và 21/8/2017. Nhưng Mặt Trời không trở nên an toàn hơn chỉ vì bị Mặt Trăng che khuất; phần ánh sáng còn lại vẫn mang năng lượng đủ để cháy mắt nhật thực trong vài giây nếu ta chủ quan nhìn trần bằng mắt thường hoặc sử dụng kính bảo vệ nhật thực không đạt chuẩn. Việc coi thường rủi ro, nghĩ rằng “nhìn thoáng qua không sao”, chính là sai lầm đắt giá nhất, bởi tổn thương thị lực vĩnh viễn sẽ đi cùng bạn đến hết phần đời còn lại.
Ca bệnh Nia Payne: 6 giây ngước nhìn, cả đời mang lưỡi liềm trong mắt
Câu chuyện của Nia Payne là lời cảnh tỉnh rõ ràng nhất cho sự chủ quan khi quan sát nhật thực. Trong sự kiện nhật thực toàn phần được hàng chục triệu người Mỹ theo dõi, cô gái 26 tuổi ở Staten Island chỉ sống trong vùng nhật thực một phần với khoảng 70% đĩa Mặt Trời bị che khuất. Nghĩ rằng nhìn một chút sẽ không sao, Nia ngước thẳng lên trời, nhìn trực tiếp Mặt Trời trong khoảng 6 giây bằng mắt thường. Đó là khoảnh khắc định mệnh. Vài giờ sau, mắt trái xuất hiện một vùng mờ giữa tầm nhìn; hai ngày kế tiếp, vùng mờ cô đặc thành hình lưỡi liềm cố định, trùng khớp với dáng Mặt Trăng che Mặt Trời lúc cô quan sát. Câu nói đáng trích dẫn từ ca bệnh này là: “Chỉ vài giây nhìn vào nhật thực bằng mắt thường, cô gái 26 tuổi bị cháy võng mạc vĩnh viễn, để lại điểm khuyết hình lưỡi liềm ngay giữa tầm nhìn suốt đời.”
Hai cơ chế âm thầm thiêu rụi võng mạc: nhiệt và quang hóa
Điều khiến tổn thương võng mạc nhật thực nguy hiểm là nó không chỉ là một vết bỏng đơn giản mà là sự kết hợp của hai cơ chế tàn phá đồng thời. Khi ta nhìn trực tiếp Mặt Trời, thủy tinh thể hoạt động như một thấu kính mạnh, hội tụ ánh sáng lên một điểm rất nhỏ trên võng mạc, đặc biệt ở vùng trung tâm chịu trách nhiệm nhìn sắc nét và màu sắc. Đầu tiên là tổn thương nhiệt: điểm hội tụ khiến nhiệt độ mô tăng vượt ngưỡng chịu đựng, các tế bào cảm quang bị “nấu chín” ngay tại chỗ. Nguy hiểm hơn là tổn thương quang hóa: tia cực tím và ánh sáng xanh năng lượng cao phá vỡ cấu trúc phân tử, tạo gốc tự do hủy hoại tế bào ngay cả khi chưa đạt ngưỡng bỏng nhiệt. Người xem không hề cảm thấy đau tức thời, nên càng dễ tiếp tục nhìn, kéo dài thời gian phơi nhiễm cho hai cơ chế này âm thầm thiêu rụi thị giác trung tâm.
Di chứng lặng lẽ nhưng tàn nhẫn: mất thị lực trung tâm suốt đời
Nia Payne khi đo trên bảng thị lực vẫn đạt 20/20 ở mắt phải và 20/25 ở mắt trái, những con số tưởng như chấp nhận được. Thế nhưng trải nghiệm thực tế lại hoàn toàn khác: điểm khuyết hình lưỡi liềm ở trung tâm tầm nhìn khiến cô rất khó đọc chữ, nhìn chi tiết nhỏ hay nhận diện khuôn mặt; việc đọc sách báo và thao tác trên máy tính, điện thoại trở nên vô cùng khó khăn, buộc cô phải ghé sát mặt vào màn hình. Lý do bi kịch là các tế bào cảm quang, một khi đã bị phá hủy, không có khả năng tái tạo hay sinh trưởng trở lại, nên tổn thương thị lực vĩnh viễn và hiện không có phương pháp điều trị y khoa nào khắc phục được. Tổn thương không gây đau ngay lập tức, nhưng để lại “vết sẹo” trong trường nhìn suốt phần đời còn lại – một cái giá quá lớn cho vài chục giây hiếu kỳ.
Làm sao quan sát nhật thực mà không đánh đổi đôi mắt
Thông điệp quan trọng nhất rút ra từ ca cháy mắt nhật thực này là: muốn thưởng thức vẻ đẹp của nhật thực, bắt buộc phải tôn trọng giới hạn của mắt người. Việc nhìn trực tiếp vào Mặt Trời, dù trong thời gian ngắn, vẫn có thể gây tổn thương võng mạc vĩnh viễn. Kính bảo vệ nhật thực phải là kính chuyên dụng đáp ứng tiêu chuẩn an toàn ISO 12312-2; những chiếc kính không đạt chuẩn như Nia sử dụng chỉ tạo cảm giác yên tâm giả, trong khi ánh sáng năng lượng cao vẫn lọt qua và tiếp tục phá hủy võng mạc. Cách an toàn nhất là dùng kính đạt chuẩn được kiểm chứng, hoặc chọn phương pháp quan sát gián tiếp như chiếu hình Mặt Trời lên bề mặt khác. Nhật thực là khoảnh khắc hiếm gặp, nhưng không một khoảnh khắc nào đáng để đánh đổi bằng tổn thương thị lực vĩnh viễn. Đừng để sự hiếu kỳ vài giây biến thành lưỡi liềm ám ảnh trong tầm nhìn suốt đời.
