Nhật thực đẹp đến mức nguy hiểm: bài học đầu tiên phải nhớ
Nhật thực là hiện tượng Mặt Trăng đi qua giữa Trái Đất và Mặt Trời, che khuất một phần hay toàn bộ đĩa Mặt Trời, vừa tạo khung cảnh ngoạn mục vừa tiềm ẩn nguy cơ gây tổn thương võng mạc vĩnh viễn khi con người nhìn trực tiếp mà không có bảo vệ mắt nhật thực phù hợp. Trong kỳ nhật thực toàn phần sắp tới, một dải rộng 100–200 km trên bề mặt Trái Đất sẽ chìm trong bóng tối, còn nhiều khu vực khác chỉ quan sát được nhật thực một phần với hiệu ứng hoàng hôn sâu. Chính những khoảnh khắc ánh sáng giảm, trời tối đi đã khiến nhiều người chủ quan, nghĩ rằng Mặt Trời “yếu” hơn thì không thể gây hại. Đây là suy nghĩ nguy hiểm: nhật thực làm tổn thương mắt không phải vì nó là hiện tượng hiếm, mà vì bạn vẫn đang nhìn vào cùng một ngôi sao luôn đủ sáng để thiêu đốt võng mạc.
Thể thủy tinh biến mắt thành kính phóng đại: cơ chế võng mạc bị "đốt"
Về mặt vật lý, mỗi khi bạn ngước nhìn Mặt Trời, mắt hoạt động giống một kính phóng đại. Ánh sáng đi qua giác mạc rồi được thể thủy tinh hội tụ vào một điểm rất nhỏ trên võng mạc. Khi cường độ quá mạnh, điểm hội tụ đó bị nung nóng, gây tổn thương nhiệt cho mô võng mạc – đúng nghĩa là bị “đốt cháy” ở kích thước vi mô. Đồng thời, năng lượng cao từ ánh sáng Mặt Trời kích hoạt các phản ứng quang hóa tạo ra nhiều gốc tự do, phá hủy cấu trúc bên trong tế bào cảm quang. Tổn thương võng mạc vì thế tiến triển theo hai hướng: bỏng nhiệt và độc tính quang hóa. Nguy hiểm hơn, võng mạc không có thụ thể đau giống da, nên dù bị phá hủy, bạn sẽ không thấy đau buốt tức thời. Người đang say mê ngắm nhật thực thường không nhận ra mắt mình đang chịu tổn thương cho đến vài giờ sau, khi “vết mờ” cố định xuất hiện trong tầm nhìn.
Ca bệnh Nia Payne: cái giá của 6 giây tò mò
Nia Payne, 26 tuổi, sống tại Staten Island, đã trở thành minh chứng sống cho việc nhật thực làm tổn thương mắt ngay cả khi bạn nghĩ mình “chỉ nhìn chút thôi”. Trong kỳ nhật thực toàn phần ngày 21/8/2017, nơi cô ở thuộc vùng nhật thực một phần, với khoảng 70% đĩa Mặt Trời bị che khuất. Bị cuốn hút, cô nhìn thẳng Mặt Trời khoảng 6 giây bằng mắt thường, sau đó lại quan sát thêm 15–20 giây qua một chiếc kính không đạt chuẩn an toàn ISO 12312-2 dành cho kính nhật thực an toàn. Vài giờ sau, vùng mờ xuất hiện ở trung tâm mắt trái và dần biến thành một hình lưỡi liềm cố định trong tầm nhìn. Chụp ảnh võng mạc độ phân giải cao cho thấy đúng một “vết khuyết” hình lưỡi liềm tại vùng tế bào cảm quang trung tâm. Nói cách khác, hình ảnh Mặt Trăng che Mặt Trời đã để lại một bóng ma vĩnh viễn trên võng mạc cô.
Khi lưỡi liềm không mất đi: sinh học của một vết sẹo suốt đời
Tổn thương của Nia được chẩn đoán là bệnh võng mạc do ánh nắng – dạng tổn thương khu trú tại vùng chứa các tế bào cảm quang chịu trách nhiệm nhìn màu sắc và chi tiết sắc nét. Đáng chú ý, thị lực theo thang đo vẫn khá tốt (mắt phải 20/20, mắt trái 20/25), nhưng thực tế sinh hoạt lại bị ảnh hưởng nặng: điểm khuyết nằm ngay trung tâm khiến cô khó đọc chữ, khó nhận diện khuôn mặt và chi tiết nhỏ. Dù thời gian trôi qua, hình lưỡi liềm vẫn xuất hiện mỗi khi cô nhìn vào bề mặt sáng, như một vết sẹo quang học không thể xoá. Nguyên nhân là các tế bào cảm quang khi đã bị phá hủy nghiêm trọng không tự tái tạo như da hay nhiều mô khác. Một phần trung tâm thị giác bị “tắt” sẽ gần như tắt mãi, buộc người bệnh phải học cách dựa vào vùng võng mạc lành và mắt còn lại để bù trừ.
Bảo vệ mắt khi xem nhật thực: không có chỗ cho sự chủ quan
Điều đáng sợ trong câu chuyện của Nia không chỉ là mức độ tổn thương võng mạc, mà là sự ngắn ngủi của khoảnh khắc dẫn đến nó: tổng cộng vài chục giây nhìn lên Mặt Trời đã đổi bằng một lưỡi liềm ám ảnh suốt đời. Vì vậy, bảo vệ mắt nhật thực phải là ưu tiên tuyệt đối, không thể xét lại. Kính nhật thực an toàn phải đáp ứng tiêu chuẩn ISO 12312-2, được thiết kế để giảm cường độ ánh sáng và chặn phần năng lượng nguy hiểm đi vào võng mạc. Các loại kính không rõ nguồn gốc, kính râm thông thường hay tự chế từ phim chụp X-quang đều không đủ an toàn. Một nguyên tắc cứng: không nhìn trực tiếp Mặt Trời dù chỉ vài giây, kể cả khi nó bị Mặt Trăng che khuất và trời tối đi. Nếu không có kính chuẩn, hãy dùng các phương pháp gián tiếp như chiếu qua lỗ kim, máy chiếu pinhole hoặc thiết bị quang học bảo vệ đầy đủ.
