Tự chủ nguyên liệu làm thuốc: mục tiêu 20% không thể chỉ là con số
Chương trình phát triển công nghiệp hóa dược đến năm 2030, tầm nhìn 2045 là chính sách quốc gia nhằm nâng cao năng lực tự chủ nguyên liệu làm thuốc Việt Nam, giảm phụ thuộc nhập khẩu, xây dựng ngành công nghiệp hóa dược công nghệ cao, hiện đại, có giá trị gia tăng và năng lực cạnh tranh, đồng thời tạo hệ sinh thái nghiên cứu – sản xuất – thương mại hóa nguyên liệu phục vụ phát triển dược phẩm trong nước. Mục tiêu đáp ứng khoảng 20% nhu cầu nguyên liệu làm thuốc phục vụ sản xuất thuốc trong nước đến năm 2030 là bước đi đúng hướng, nhưng sẽ vô nghĩa nếu vẫn coi nguyên liệu làm thuốc Việt Nam chỉ là hàng hóa thô giá rẻ. Đây không phải câu chuyện tăng vài phần trăm tỷ lệ nội địa hóa, mà là tái định nghĩa vị trí của ngành dược trong chiến lược an ninh thuốc và phát triển kinh tế.
Chương trình công nghiệp hóa dược: tham vọng công nghệ cao gắn với an ninh thuốc
Quyết định 1954/QĐ-TTg do Phó Thủ tướng Phạm Thị Thanh Trà ký đã chính thức phê duyệt Chương trình phát triển công nghiệp hóa dược đến 2030, tầm nhìn 2045. Về bản chất, đây là một chương trình tự chủ dược phẩm 2030: nâng cao năng lực nghiên cứu, đổi mới sáng tạo, tiếp nhận, chuyển giao và làm chủ công nghệ sản xuất nguyên liệu làm thuốc, từng bước hình thành năng lực sản xuất công nghiệp với các nguyên liệu thiết yếu và chiến lược. Mục tiêu cụ thể là đáp ứng khoảng 20% nhu cầu nguyên liệu làm thuốc trong nước, ưu tiên hoạt chất, nguyên liệu khởi đầu, hóa chất trung gian và tá dược, đồng thời phấn đấu tốc độ tăng trưởng xuất khẩu các sản phẩm hóa dược giá trị gia tăng cao đạt từ 10%/năm trở lên. Tầm nhìn 2045, công nghiệp hóa dược được định vị là ngành công nghệ cao, hiện đại, có năng lực cạnh tranh và tham gia sâu chuỗi giá trị khu vực, toàn cầu.
Dược liệu Thái Nguyên: nguồn lực bị bỏ quên trong chiến lược tự chủ
Nếu công nghiệp hóa dược là phần ngọn của chiến lược, thì dược liệu Thái Nguyên và nhiều vùng khác lại là phần gốc đang bị khai thác manh mún. Việt Nam hiện có hơn 5.100 loài thực vật và nấm có công dụng làm thuốc, trong đó cụm Đông Bắc Thái Nguyên sở hữu điều kiện địa hình, khí hậu và hệ sinh thái phù hợp với nhiều loài quý như thất diệp nhất chi hoa, sa nhân tím, khôi nhung, trà hoa vàng, giảo cổ lam, ba kích tím, hà thủ ô đỏ, thạch hộc, bình vôi. Thế nhưng, hoạt động khai thác vẫn phân tán, thiếu quy hoạch vùng trồng, phụ thuộc thu hái tự nhiên; sau thu hoạch chủ yếu phơi khô, sơ chế thủ công rồi bán nguyên liệu thô cho thương lái. Nghịch lý là người dân bán rẻ nguyên liệu, trong khi giá trị lớn nằm ở các sản phẩm thuốc, thực phẩm bảo vệ sức khỏe, mỹ phẩm chế biến sâu – phần lợi ích chủ yếu nằm ngoài vùng nguyên liệu.
Từ khai thác tự phát đến chuỗi giá trị dược liệu gắn với công nghiệp hóa dược
Nếu coi dược liệu chỉ là nguyên liệu thô, Việt Nam sẽ khó đạt mục tiêu tự chủ dược phẩm 2030. Ông Vũ Anh Tuấn nhấn mạnh cần chuyển từ khai thác tự phát, bán nguyên liệu thô sang phát triển chuỗi giá trị đa dụng, kết nối khoa học, doanh nghiệp và người dân. Thái Nguyên có lợi thế hiếm có: vùng nguyên liệu dưới tán rừng, kho tàng tri thức y học dân gian của cộng đồng Tày, Nùng, Dao, Mông, Sán Dìu, cùng hệ thống đại học, y dược, nông lâm ngay tại địa phương. Thế nhưng khoảng cách giữa nghiên cứu và sản xuất vẫn lớn, tiêu chuẩn GACP-WHO áp dụng còn hạn chế, người trồng thiếu hướng dẫn kỹ thuật, đầu ra không ổn định. Nếu không đưa diện tích, sản lượng và giá trị dược liệu vào kế hoạch phát triển kinh tế – xã hội, không xây dựng cơ sở chiết xuất, phân lập hoạt chất, thì dược liệu khó trở thành đầu vào chiến lược cho công nghiệp hóa dược.
Hệ sinh thái nghiên cứu – sản xuất: chiếc cầu nối còn thiếu
Điểm đáng chú ý của Chương trình công nghiệp hóa dược là định hướng hình thành hệ sinh thái gắn kết nghiên cứu, đào tạo, chuyển giao công nghệ, sản xuất và thương mại hóa, cùng mục tiêu xây dựng ít nhất 2 trung tâm nghiên cứu – triển khai hóa dược đạt chuẩn quốc tế. Tuy nhiên, nếu các trung tâm này chỉ tập trung vào hoạt chất tổng hợp mà bỏ qua dược liệu, chúng ta sẽ bỏ lỡ lợi thế bản địa. Dược liệu không chỉ phục vụ bài thuốc truyền thống mà còn là đầu vào cho công nghiệp dược, thực phẩm bảo vệ sức khỏe, mỹ phẩm thiên nhiên. Thái Nguyên và các vùng dược liệu hoàn toàn có thể trở thành vệ tinh cung ứng nguyên liệu làm thuốc Việt Nam, nếu được kết nối với các trung tâm nghiên cứu, doanh nghiệp chế biến sâu và hệ thống kiểm soát chất lượng. Khi đó, tự chủ nguyên liệu không chỉ là con số 20%, mà là mạng lưới sản xuất gắn với sinh kế người dân và an ninh thuốc quốc gia.
