Từ gia công giá rẻ đến làm chủ công nghệ lõi: bước ngoặt chiến lược
Làm chủ công nghệ lõi là quá trình xây dựng năng lực nghiên cứu, thiết kế và phát triển những nền tảng kỹ thuật cốt lõi, để quốc gia không bị phụ thuộc vào công nghệ nhập khẩu, có thể tự tạo ra sản phẩm, dịch vụ mang hàm lượng tri thức cao và gia tăng giá trị trong chuỗi cung ứng toàn cầu. Nếu chỉ dừng ở gia công, lắp ráp, Việt Nam sẽ mắc kẹt trong bẫy thu nhập trung bình, luôn bị quyết định bởi nhà cung cấp công nghệ. Vì vậy, dịch chuyển sang mô hình phát triển bằng tri thức, nơi nghiên cứu phát triển Việt Nam trở thành trụ cột, không phải lựa chọn xa xỉ mà là yêu cầu sống còn. Thứ trưởng Trần Trung Tín đã nhấn mạnh, Việt Nam cần tăng năng lực nghiên cứu, làm chủ công nghệ lõi, thu hút nhân tài và đưa kết quả khoa học vào thực tiễn để tạo động lực cho phát triển bền vững.
Hội nghị Gia Lai: thông điệp rõ ràng về phát triển bằng tri thức
Việc hơn 60 nhà khoa học, chuyên gia công nghệ, nhà ngoại giao và nhà hoạch định chính sách từ 12 quốc gia cùng hội tụ ở Gia Lai trong hai ngày 7–8/10 cho thấy bài toán công nghệ lõi của Việt Nam đã được đặt lên bàn thảo luận quốc tế. Sự kiện do Hội Gặp gỡ Việt Nam và Trung tâm Quốc tế Khoa học và Giáo dục liên ngành phối hợp với địa phương tổ chức, dưới sự bảo trợ của Bộ Khoa học và Công nghệ và Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam. Ở đây, Thứ trưởng Trần Trung Tín gửi đi thông điệp thẳng thắn: tri thức khoa học phải được chuyển hóa thành những quyết định đúng đắn và những thay đổi có ích cho xã hội. Nói cách khác, nghiên cứu không thể nằm yên trong phòng thí nghiệm, mà phải đi vào chính sách, vào doanh nghiệp, vào đời sống. Nếu không, mọi khẩu hiệu về phát triển bền vững công nghệ sẽ chỉ dừng ở các bản nghị quyết.
Đặt khoa học cơ bản vào trung tâm năng lực khoa học quốc gia
Một trong những điểm quan trọng nhưng thường bị xem nhẹ là vai trò của khoa học cơ bản. Lần này, cơ quan quản lý đã nói rõ: vun đắp nền tảng nghiên cứu cơ bản với tầm nhìn dài hạn là định hướng ưu tiên. Theo phát biểu tại hội nghị, khoa học cơ bản là nền tảng chiến lược của phát triển quốc gia, tạo cơ sở hình thành công nghệ lõi, nguồn nhân lực tinh hoa, nâng cao năng lực dự báo, hoạch định chính sách và khả năng tự chủ phát triển. Một câu nói đáng trích dẫn là: "Khoa học cơ bản không chỉ là nguồn hình thành công nghệ lõi mà còn góp phần xây dựng nguồn nhân lực tinh hoa". Chấp nhận đầu tư dài hơi cho nghiên cứu cơ bản nghĩa là chấp nhận rằng lợi ích không đến tức thời, nhưng nếu bỏ qua, năng lực khoa học quốc gia sẽ mãi phụ thuộc vào tri thức bên ngoài, không thể tự thiết kế tương lai công nghệ của mình.
Đổi mới sáng tạo chiến lược: thay thế mô hình lao động thấp
Bộ Khoa học và Công nghệ đã xác định rõ ưu tiên: xây dựng năng lực nghiên cứu và phát triển, làm chủ công nghệ, đổi mới sáng tạo để phát triển bằng tri thức, nâng cao chất lượng sống và phát triển bền vững. Đây là lời thừa nhận rằng lợi thế lao động giá rẻ đã tới giới hạn. Muốn có khả năng cạnh tranh toàn cầu, Việt Nam phải bước sang giai đoạn mới, nơi đổi mới sáng tạo chiến lược thay thế cho mô hình sản xuất dựa trên lao động thấp. Bối cảnh triển khai Nghị quyết 57 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số cho thấy hệ thống chính trị đã nhìn thấy áp lực này. "Bộ KH&CN xác định Việt Nam cần xây dựng năng lực nghiên cứu và phát triển, làm chủ công nghệ và đổi mới sáng tạo để phát triển bằng tri thức" là một tuyên bố mang tính định vị lâu dài, không thể làm nửa vời.
Từ nghị quyết đến hành động: hợp tác quốc tế và tháo gỡ rào cản
Điểm đáng chú ý là thay vì chỉ bàn luận, Bộ Khoa học và Công nghệ kỳ vọng từ hội nghị sẽ hình thành các chương trình, dự án nghiên cứu và phát triển cụ thể giữa viện, trường, doanh nghiệp trong nước với các đối tác quốc tế hàng đầu. Đồng thời, lãnh đạo Bộ cam kết đồng hành, lắng nghe, tiếp thu trí tuệ, sáng kiến và tiếp tục tham mưu hoàn thiện thể chế, tháo gỡ rào cản đối với nghiên cứu, đổi mới sáng tạo, tạo môi trường thuận lợi cho khoa học, công nghệ phát triển bền vững. Quyết định số 21 của Thủ tướng ban hành danh mục công nghệ chiến lược và sản phẩm công nghệ chiến lược cho thấy hệ thống đã bắt đầu xác định mục tiêu cụ thể để tập trung nguồn lực. Tuy nhiên, câu hỏi lớn vẫn là tốc độ và tính nhất quán: nếu cải cách thể chế diễn ra chậm, hợp tác quốc tế chỉ dừng ở hội thảo, còn nhà khoa học trong nước vẫn bị trói bởi thủ tục, thì tham vọng làm chủ công nghệ lõi sẽ bị trì hoãn.
