“Không mài”: một định nghĩa mới cho tranh sơn truyền thống Việt
“Không mài” là tên gọi một triển lãm mỹ thuật cá nhân, đồng thời là cách nói về một hướng thực hành sơn truyền thống Việt đặt trọng tâm vào cảm giác trực tiếp với chất liệu, giải phóng họa sĩ khỏi thói quen tạo bề mặt phẳng, nhẵn để mở ra những khả năng biểu đạt mới, gắn với chiều sâu di sản văn hóa và tư duy thẩm mỹ đương đại.
Triển lãm “Không mài” diễn ra tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam, số 66 Nguyễn Thái Học, Ba Đình, Hà Nội, đến hết ngày 25-9, là triển lãm cá nhân đầu tiên của họa sĩ Hoàng Hữu Vân. Điều đáng nói không phải ở số lượng tác phẩm, mà ở việc anh chính thức giới thiệu những thể nghiệm với kỹ thuật không mài sau 15 năm kiên trì sáng tác với sơn truyền thống và kỹ thuật mài. Ở đây, người xem đứng trước một ngã rẽ sáng tạo: từ thói quen mài đến chủ động “không mài”, từ bề mặt bóng phẳng đến bề mặt sống động, cho phép nhựa sơn và sắc màu tự lên tiếng nhiều hơn. Đó là lựa chọn mang tính lập ngôn của một họa sĩ muốn đối thoại với di sản bằng ngôn ngữ của chính thế hệ mình.
Hoàng Hữu Vân: 15 năm gắn bó sơn truyền thống và bước ngoặt giải phóng tư duy
Sinh năm 1982 tại Thanh Hóa, hiện sống và làm việc ở Hà Nội, Hoàng Hữu Vân là hội viên Hội Mỹ thuật Việt Nam và Hội Mỹ thuật Hà Nội. 15 năm qua, anh gắn bó với sơn truyền thống Việt – thứ chất liệu có lịch sử hàng nghìn năm, được hình thành từ nhựa cây sơn vùng trung du Phú Thọ – như với một mạch máu văn hóa chảy xuyên suốt qua các thế hệ. Những tác phẩm như “Trầm tích Thăng Long”, “Huyền tích Thăng Long”, “Dòng sông hát”, “Gọi Xuân”, “Nàng Xuân”… cho thấy anh kiên trì dùng sơn truyền thống Việt không chỉ như phương tiện tạo hình, mà như một thứ ngôn ngữ để diễn giải di sản văn hóa và ký ức lịch sử đô thị Thăng Long – Hà Nội.
Điều đáng chú ý là sự trung thành của Vân với kỹ thuật cổ truyền. Anh xuất phát từ hệ thống kỹ thuật mài được phát triển mạnh trong thời kỳ Mỹ thuật Đông Dương, nơi các thế hệ họa sĩ đã chinh phục bề mặt sơn bằng những lớp mài liên tiếp để tạo hiệu ứng lộng lẫy, sâu hút. Nhưng càng đi dài, anh càng nhận ra sự câu nệ của tư duy sáng tạo vào một “chuẩn” bề mặt phẳng, nhẵn. Câu hỏi “vì sao phải đóng đinh bề mặt phẳng?” mà anh tự đặt cho mình không chỉ là phản biện kỹ thuật, mà là phản biện thẩm mỹ. Ở điểm này, “Không mài” là kết quả của một nhu cầu “giải khát” – khát được tiếp xúc trực diện với nhựa sơn, với độ dày, độ gồ ghề, sự bất định đẹp đẽ của chất liệu.
Kỹ thuật không mài: mở rộng ngôn ngữ sơn truyền thống Việt hay lấp đầy “khoảng trống” di sản?
Triển lãm “Không mài” chỉ gồm năm tác phẩm: “Những ngả đường”, “Dưới ánh trăng”, “Nét son”, “Thanh sắc làng quê” và “Gạch nối di sản”. Sự khiêm tốn về số lượng ở một triển lãm mỹ thuật là lựa chọn có chủ ý: mỗi bức tranh là một mốc tư duy, một thực nghiệm với kỹ thuật không mài, trong đó bề mặt được giữ lại nhiều dấu vết trực tiếp của quá trình vẽ, tráng, đắp sơn truyền thống Việt. Nhìn vào chúng, người xem nhận ra sơn không chỉ lộng lẫy khi mài, mà cũng có thể lộng lẫy theo cách khác: dày, mở, thô mộc, nhưng giàu chất cảm và không khí.
Nhà nghiên cứu mỹ thuật Bùi Hoàng Anh nhấn mạnh đây không phải “phát kiến” mới, mà là một phương thức kỹ thuật đã xuất hiện từ xa xưa, từng bị mờ nhạt bởi hào quang của dòng tranh sơn mài truyền thống. Điều quan trọng là việc một họa sĩ đương đại chủ động quay lại thực hành, nối lại đoạn mạch tưởng như bị bỏ quên, từ đó lấp đầy khoảng trống trong di sản kỹ thuật sơn truyền thống Việt. Khi Hoàng Hữu Vân nói mình “được giải phóng” khỏi câu chuyện mài hay không mài, anh cũng gián tiếp nhắc giới nghệ thuật tạo hình rằng di sản văn hóa không phải bảo tàng của những quy phạm bất biến, mà là một dòng chảy mở, nơi kỹ thuật cũ có thể được kích hoạt bằng tư duy sáng tạo mới.
Năm tác phẩm và câu chuyện di sản trong triển lãm mỹ thuật “Không mài”
Nhìn dưới góc độ di sản văn hóa, “Không mài” là một triển lãm mỹ thuật kể chuyện bằng chất liệu. “Những ngả đường” – bức tranh đầu tiên đánh dấu hành trình không mài – chính là biểu đồ nội tâm của họa sĩ khi rời khỏi lối mòn kỹ thuật. “Dưới ánh trăng” và “Nét son” cho thấy sự kết hợp giữa sắc độ lộng lẫy vốn có của sơn truyền thống Việt với cấu trúc bề mặt mới; còn “Thanh sắc làng quê” và “Gạch nối di sản” đưa người xem trở về cảnh quan văn hóa nông thôn, nơi những lớp ký ức làng xã, mái đình, bờ ruộng được ghi lên mặt sơn bằng thứ ánh sáng không bóng bẩy nhưng bền bỉ.
Vân không phủ nhận kỹ thuật mài; anh chỉ từ chối xem nó là chuẩn mực duy nhất. Sau khi làm chủ chất liệu với kỹ thuật không mài, anh nhận ra cả mài và không mài đều có thế mạnh và thiếu hụt riêng, và điều một họa sĩ cần là sự linh hoạt để chọn phương thức phù hợp với ý niệm, cảm xúc thẩm mỹ muốn biểu đạt. Theo lời anh, “sơn truyền thống có tiềm năng vô cùng rộng lớn, với những khoảng không ngắn ngủi không thể đong đếm hết”, và chính triển lãm này là phép thử để anh đẩy chất liệu đến tận cùng khả năng biểu cảm. Vì thế, “Không mài” không kết thúc câu chuyện, mà gợi mở một chặng đường mới, nơi mài – không mài – kết hợp đều có thể trở thành nhịp nối giữa người nghệ sĩ hôm nay và dòng mạch di sản sơn truyền thống Việt.
Vì sao “Không mài” quan trọng với người yêu nghệ thuật hôm nay?
Triển lãm “Không mài” thu hút sự quan tâm của giới nghệ thuật tạo hình, nhiều nhà nghiên cứu và công chúng yêu mỹ thuật, không phải vì tính gây tò mò của cụm từ “không mài”, mà vì nó chạm vào một câu hỏi đang nóng: làm thế nào để tiếp tục di sản văn hóa trong nghệ thuật đương đại mà không rơi vào sao chép hình thức. Trong thời đại hôm nay, nhiều họa sĩ đang tìm những con đường khác nhau để phát huy chất cảm thẩm mỹ của sơn truyền thống Việt; ngã rẽ của Hoàng Hữu Vân là một ví dụ cụ thể, thuyết phục, và đáng để tranh luận.
Điểm mạnh của “Không mài” nằm ở chỗ nó đề xuất một thái độ: tôn trọng kỹ thuật cổ điển nhưng dám nghi ngờ những niêm luật đã thành thói quen. Mặt trái là kỹ thuật không mài chưa dễ chinh phục người xem quen với vẻ lộng lẫy sâu thẳm của tranh sơn mài truyền thống; bề mặt thô, dày dễ bị hiểu nhầm là “chưa hoàn thiện”. Chính ở sự căng kéo giữa kỳ vọng thẩm mỹ cũ và trải nghiệm nhìn mới, triển lãm gợi cho người xem cơ hội tự đánh giá lại mối quan hệ của mình với di sản – liệu ta đang yêu bản chất chất liệu, hay yêu hình ảnh được chuẩn hóa qua nhiều thế hệ. Câu trả lời nào cũng cần thiết, bởi nó cho thấy di sản văn hóa sơn truyền thống Việt vẫn đang được sống tiếp, chứ không bị trưng bày như một vật kỷ niệm.
