“Không mài” là gì và vì sao quan trọng với sơn mài truyền thống?
“Không mài” là triển lãm cá nhân đầu tiên của họa sĩ Hoàng Hữu Vân, giới thiệu 5 tác phẩm sử dụng chất liệu sơn truyền thống Việt với quyết định không mài bề mặt, qua đó đặt lại câu hỏi về giới hạn của sơn mài truyền thống và mở ra một cách nhìn mới đối với kỹ thuật sơn Việt trong mỹ thuật đương đại. Điều đáng nói là triển lãm này không chỉ là một trưng bày tác phẩm, mà là một tuyên bố thẩm mỹ: sơn truyền thống không nhất thiết phải gắn chặt với bề mặt phẳng, nhẵn, lấp lánh quen thuộc. Sau 15 năm chuyên tâm với kỹ thuật mài, chính Hoàng Hữu Vân nhận ra những giới hạn của lối thực hành đã trở nên quá an toàn. Việc anh “quay ngược” về không mài là hành động chủ động tháo bỏ những khuôn thước, để chất liệu và cảm xúc giữ vị trí trung tâm. Tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam, lựa chọn này trở thành lời chất vấn nhẹ nhàng mà mạnh mẽ dành cho mọi ai quan tâm đến sơn mài truyền thống.
Từ kỹ thuật cổ truyền đến ngã rẽ sáng tạo của Hoàng Hữu Vân
Sinh năm 1982 tại Thanh Hóa, hiện sống và làm việc tại Hà Nội, Hoàng Hữu Vân là hội viên Hội Mỹ thuật Việt Nam và Hội Mỹ thuật Hà Nội, với 15 năm gắn bó sâu sắc cùng chất liệu sơn truyền thống. Nhựa sơn vùng trung du Phú Thọ, với lịch sử hàng nghìn năm trong đời sống Việt, đã trở thành “dòng máu” nuôi dưỡng tư duy hội họa của anh. Suốt một thời gian dài, anh bước tiếp trên con đường mà thế hệ Mỹ thuật Đông Dương đã mở ra: đẩy kỹ thuật mài đến đỉnh điểm để đạt hiệu ứng thị giác lộng lẫy, đa tầng. Nhưng thành tựu cũng là lực cản; bề mặt mài bóng dễ khiến người nghệ sĩ bị cuốn vào việc phô diễn kỹ thuật hơn là lắng nghe khả năng biểu đạt của chất liệu. Câu hỏi mà anh đặt ra – vì sao phải “đóng đinh” tác phẩm vào một bề mặt phẳng, nhẵn – là mầm mống cho ngã rẽ “không mài”. Đó không phải phủ nhận truyền thống, mà là cách trở lại với tinh thần nguyên thủy: dùng sơn như một chất liệu sống, không bị trói trong một công thức duy nhất.
Năm tác phẩm “Không mài”: câu chuyện giải phóng bề mặt và cảm xúc
Triển lãm “Không mài” giới thiệu một số lượng khiêm tốn – chỉ 5 bức: “Những ngả đường”, “Dưới ánh trăng”, “Nét son”, “Thanh sắc làng quê” và “Gạch nối di sản”. Chính sự tiết chế này cho thấy họa sĩ không muốn gây choáng ngợp bằng số lượng, mà muốn người xem bước vào một hành trình có mở đầu, cao trào và kết nối. “Những ngả đường” được anh xác nhận là bức tranh đầu tiên đánh dấu hành trình không mài, như một bản đồ nội tâm trước khi rẽ hướng. Các tác phẩm còn lại mở rộng dần biên độ: từ cảm xúc trữ tình của “Dưới ánh trăng”, gam son rực rỡ trong “Nét son” đến hơi thở nông thôn của “Thanh sắc làng quê” và suy niệm về “Gạch nối di sản”. Dù không mài, các lớp sơn truyền thống vẫn tạo nên vẻ lộng lẫy và chất cảm phong phú, khiến nhà nghiên cứu, người yêu mỹ thuật bị cuốn hút bởi độ “dầy” của bề mặt và chiều sâu văn hóa toát ra từ mỗi nhát cọ.
Không mài: mở thêm ngôn ngữ cho kỹ thuật sơn Việt tại Bảo tàng Mỹ thuật
Điểm thú vị của “Không mài” là họa sĩ không dựng đối lập cực đoan giữa mài và không mài. Anh công khai thừa nhận cả hai đều có thế mạnh và khuyết thiếu, và thực chất cùng cấu thành ngôn ngữ sơn truyền thống. Việc lựa chọn “không mài” cho triển lãm này là cách đẩy đến tận cùng một thái cực, để hiểu rõ hơn tiềm năng biểu cảm của nhựa sơn và bề mặt tranh. Theo lời Hoàng Hữu Vân, sau 15 năm liên tục thực hành với sơn truyền thống và kỹ thuật mài, anh cảm thấy “đã đủ nhân duyên để mở ra một hành trình mới” với không mài. Triển lãm tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam (66 Nguyễn Thái Học, Ba Đình, Hà Nội) vì thế mang ý nghĩa như một cột mốc – không chỉ cho riêng anh mà cho cả những ai đang tìm kiếm con đường mới với kỹ thuật sơn Việt. Trong bối cảnh nhiều họa sĩ vẫn miệt mài khám phá sơn mài truyền thống ở những hướng khác nhau, lựa chọn “tìm cái mới từ truyền thống” của Vân là lời nhắc rằng di sản không đóng khung, mà luôn là nguồn mở.
Kết luận: Khi di sản sơn mài truyền thống được tái sinh bằng tinh thần thử nghiệm
Đi ra khỏi triển lãm “Không mài”, người xem khó còn nghĩ sơn mài truyền thống chỉ gắn với bề mặt bóng mịn và gam màu lấp lánh. Từ nhựa sơn cổ truyền đến những lớp bồi chồng chéo, Hoàng Hữu Vân đã chứng minh rằng bản sắc Việt không nằm ở một kiểu hiệu ứng thị giác cố định, mà ở tư duy làm việc với chất liệu – biết trân trọng di sản, nhưng cũng dám chất vấn và làm mới. Với giới nghiên cứu, người yêu mỹ thuật và cả những họa sĩ đang thao thức với sơn mài, “Không mài” là lời gợi mở: kỹ thuật không phải chiếc khung bất biến, mà là công cụ phục vụ cảm xúc, ý niệm. Chừng nào nghệ sĩ còn sẵn sàng thử nghiệm trên nền các giá trị cổ truyền, chừng ấy di sản vẫn được bảo tồn theo cách sinh động nhất – bằng chính những tác phẩm đương đại đang tiếp tục viết tiếp câu chuyện của sơn mài truyền thống Việt.
