Tân Phước và bước ngoặt chiến lược: từ đô thị ven biển thành thành phố cảng thông minh
Thành phố cảng thông minh Tân Phước là mô hình đô thị cảng được định hướng tích hợp logistics, sản xuất, dịch vụ và sinh thái trên nền tảng số, gắn chặt với khu vực thương mại tự do Cai Mep Ha, nhằm tạo ra một hệ sinh thái kinh tế mới có giá trị cao hơn nhiều so với cách phát triển cảng biển truyền thống. Đây không phải một dự án quy hoạch đơn lẻ, mà là tuyên bố tham vọng của cực tăng trưởng phía Nam Thành phố Hồ Chí Minh: trở thành cửa ngõ thương mại quốc tế cho toàn vùng Đông Nam Bộ và đồng bằng sông Cửu Long. Khi Ủy ban nhân dân phường Tân Phước phối hợp Viện Quy hoạch Xây dựng Thành phố Hồ Chí Minh tổ chức hội thảo “Kiến tạo đô thị cảng thông minh Tân Phước – hạt nhân khu vực thương mại tự do Cai Mep Ha tại cực tăng trưởng phía Nam”, họ đã gửi đi một thông điệp rõ ràng: thời kỳ mở rộng không gian đô thị đơn thuần đã kết thúc, thời kỳ cạnh tranh bằng năng lực logistics và quản trị thông minh đang mở ra.
Vì sao Tân Phước có thể trở thành cực logistics mới của Thành phố Hồ Chí Minh?
Tân Phước không khởi đầu từ con số 0. Với diện tích tự nhiên hơn 8.361 ha, trực tiếp tiếp giáp cụm cảng nước sâu Cai Mep – Thị Vải và ôm trọn khu vực thương mại tự do Cai Mep Ha, phường này được xác định là trung tâm mặt biển và là đầu mối kinh tế biển chiến lược của thành phố cũng như cả nước. Một tàu container nặng hơn 200.000 tấn đã cập cảng Gemalink để bốc xếp hàng hóa, cho thấy năng lực tiếp nhận tàu lớn mang tầm khu vực của cụm cảng này. Theo ông Nguyễn Công Vinh, nếu phía Nam chỉ xây dựng một cảng biển hiện đại, giá trị mang lại vẫn chủ yếu là khâu xếp dỡ. Nhưng nếu hình thành được cảng thông minh Tân Phước gắn khu vực thương mại tự do Cai Mep Ha, nơi hàng hóa, vốn, dữ liệu, công nghệ và nhân lực chất lượng cao cùng hội tụ, thì một hệ sinh thái kinh tế hoàn toàn mới sẽ xuất hiện, tạo giá trị gấp nhiều lần hạ tầng cầu bến thuần túy.
Mô hình "Sản xuất – Dịch vụ – Sinh thái" và ranh giới với phát triển cảng biển kiểu cũ
Điểm đáng chú ý trong tầm nhìn cảng thông minh Tân Phước là sự từ chối mô hình công nghiệp nặng, dùng đất rộng nhưng giá trị gia tăng thấp quanh cảng. Bí thư Đảng ủy phường Tân Phước Dương Ngọc Châu thẳng thắn cảnh báo: nếu địa phương chạy theo bãi container, kho bãi và khu công nghiệp sử dụng nhiều đất nhưng ít giá trị gia tăng, áp lực giao thông, môi trường và chất lượng sống đô thị sẽ trở nên khó kiểm soát. Thay vào đó, phường định hướng mô hình thành phố cảng thông minh dạng "Sản xuất – Dịch vụ – Sinh thái", nơi logistics Thành phố Hồ Chí Minh được tổ chức đồng bộ với công nghiệp, thương mại, dịch vụ và không gian đô thị, đồng thời tăng mạnh tỷ trọng các hoạt động tạo giá trị cao từ hệ sinh thái cảng. Điều này phù hợp với quan điểm rằng sức cạnh tranh của đô thị trong tương lai không còn nằm ở quy mô xây dựng vật chất, mà ở chất lượng thể chế, môi trường đầu tư, nhân lực và năng lực đổi mới sáng tạo.
Nền tảng số, TOD và "phòng thí nghiệm mở": cách Tân Phước tìm lợi thế khác biệt
Nếu nhiều trung tâm cảng biển khu vực vẫn chủ yếu khai thác ưu thế vị trí và cầu bến, Tân Phước chọn cách đi khác: đặt hạ tầng vào trong kinh tế số. Ông Nguyễn Công Vinh nêu ba nguyên tắc cốt lõi: quy hoạch phải đi trước một bước về thời gian và tư duy; dự báo đúng mô hình phát triển kinh tế dài hạn; và hạ tầng phải gắn với dữ liệu, hạ tầng số, trung tâm vận hành thông minh. Phường định hướng trở thành "phòng thí nghiệm mở", sẵn sàng thử nghiệm cơ chế sandbox cho dịch vụ logistics số, thành phố cảng thông minh, ứng dụng AI, kinh tế tuần hoàn và cả các mô hình kinh tế tầng thấp như giao hàng bằng drone trong phạm vi quản lý. Các chuyên gia đề xuất nghiên cứu mô hình phát triển theo giao thông công cộng (TOD), kết hợp đường sắt hai chức năng, logistics, khu công nghiệp và khu vực thương mại tự do, nhằm mở rộng không gian phát triển kinh tế biển khu vực. Đây là cách Tân Phước tạo khác biệt trước những đối thủ cảng trong Đông Nam Á đang cạnh tranh bằng quy mô và công suất.
Từ cực tăng trưởng phía Nam đến tham vọng cạnh tranh với các cảng khu vực
Việc Thành phố Hồ Chí Minh mở rộng không gian phát triển khiến cấu trúc kinh tế – đô thị bước sang giai đoạn mới: không còn mở rộng theo chiều ngang, mà tái cấu trúc thành các cực tăng trưởng có chức năng chuyên biệt, có khả năng kết nối toàn cầu và bổ trợ cho nhau. Trong cấu trúc đó, cực tăng trưởng phía Nam được giao nhiệm vụ không chỉ là vùng phát triển mới, mà là cổng thương mại quốc tế cho cả Đông Nam Bộ và đồng bằng sông Cửu Long. Nếu cảng thông minh Tân Phước gắn khu vực thương mại tự do Cai Mep Ha được triển khai đúng tầm, Thành phố Hồ Chí Minh có cơ sở để cạnh tranh sòng phẳng với các trung tâm cảng biển khu vực trong phát triển cảng biển khu vực và kinh tế biển, thay vì chỉ là điểm trung chuyển phụ. Chính quyền Tân Phước khẳng định kết quả hội thảo sẽ được nghiên cứu, cập nhật vào quy hoạch phát triển phường giai đoạn 2026–2035, tầm nhìn 2050, với mục tiêu hình thành một thành phố cảng thông minh hiện đại, xanh, dùng công nghệ và khai thác tối đa lợi thế cụm cảng nước sâu Cai Mep – Thị Vải và khu vực thương mại tự do Cai Mep Ha.
