Tân Phước và tham vọng thành phố cảng thông minh giá trị cao
Cảng thông minh Tân Phước là mô hình thành phố cảng logistics tích hợp sản xuất, dịch vụ và công nghiệp hàng hải giá trị cao, được quy hoạch dựa trên lợi thế cảng nước sâu Cái Mép – Thị Vải và Khu thương mại tự do Cái Mép Hạ, với mục tiêu tạo ra hệ sinh thái kinh tế cảng biển có giá trị gia tăng vượt xa hoạt động xếp dỡ truyền thống. Tâm điểm của bước ngoặt này là hội thảo do UBND phường Tân Phước phối hợp Viện Quy hoạch Xây dựng Thành phố Hồ Chí Minh tổ chức với chủ đề xây dựng thành phố cảng thông minh – hạt nhân của Khu thương mại tự do Cái Mép Hạ trong cực tăng trưởng phía Nam. Việc địa phương chọn tiếp cận theo hướng đô thị cảng thông minh thay vì mở rộng bãi container, kho bãi giá trị thấp cho thấy một chuyển dịch tư duy phát triển kinh tế cảng biển rõ rệt: tập trung vào chuỗi giá trị, không vào diện tích đất.
Từ cực tăng trưởng phía Nam đến trung tâm logistics và công nghiệp hàng hải
Điểm xuất phát cho tham vọng thành phố cảng logistics Tân Phước là thay đổi cấu trúc không gian phát triển của Thành phố Hồ Chí Minh. Trong nhiều thập niên, tăng trưởng của thành phố dựa vào khu trung tâm, hướng Đông và hành lang công nghiệp phía Bắc. Khi không gian được mở rộng và các ranh giới hành chính được sáp nhập để hình thành đô thị đa cực, đa trung tâm, cực tăng trưởng phía Nam được định vị như cửa ngõ thương mại quốc tế cho cả vùng Đông Nam Bộ và Đồng bằng sông Cửu Long. Trong cấu trúc đó, Tân Phước với diện tích hơn 8.361 ha, giáp khu cảng nước sâu Cái Mép – Thị Vải và bao trùm toàn bộ Khu thương mại tự do Cái Mép Hạ, không còn là một phường ven biển đơn lẻ mà trở thành hậu cứ trực tiếp và hạt nhân đô thị của khu thương mại tự do, kết nối hành lang kinh tế trung tâm tài chính quốc tế – cảng biển – sân bay giữa Thủ Thiêm, Long Thành và Cái Mép.
Vì sao phải vượt qua mô hình cảng biển truyền thống
Thực tế khai thác cho thấy nếu Tân Phước đi vào vết xe quen thuộc – ưu tiên kho bãi, depot container và khu công nghiệp ăn đất, giá trị gia tăng sẽ mỏng, trong khi sức ép giao thông, môi trường và chất lượng sống đô thị tăng nhanh. Quan sát Cát Lái, nhiều chuyên gia cảnh báo kịch bản “cảng than chì”: hoạt động nhộn nhịp nhưng giá trị giữ lại tại địa phương thấp. Theo ông Nguyễn Công Vinh, nếu chỉ đầu tư một cảng biển hiện đại, phần lớn giá trị vẫn nằm ở khâu xếp dỡ hàng hóa; còn nếu xây thành công một thành phố cảng thông minh gắn với Khu thương mại tự do, sẽ hình thành một hệ sinh thái kinh tế mới, trong đó giá trị tạo ra lớn gấp nhiều lần so với hạ tầng cảng thuần túy. Nói cách khác, quyết định chính trị và quy hoạch hiện nay sẽ định đoạt việc Tân Phước trở thành “kim cương” trong chuỗi phát triển kinh tế cảng biển hay tiếp tục là “than chì” logistics giá rẻ.
Thiết kế hệ sinh thái: logistics, công nghiệp hàng hải giá trị cao và TOD
Hướng đi mà Tân Phước lựa chọn là xây dựng một thành phố cảng thông minh kiểu “sản xuất – dịch vụ – sinh thái” tích hợp, nơi logistics, công nghiệp, thương mại, dịch vụ và đô thị được phát triển đồng bộ, ưu tiên các hoạt động có giá trị gia tăng cao trong toàn bộ hệ sinh thái cảng. Với lợi thế cảng nước sâu, logistics, giao thông đa phương thức, năng lượng và Khu thương mại tự do Cái Mép Hạ, các chuyên gia đề xuất dùng Tân Phước để mở ra không gian tăng trưởng mới cho kinh tế hàng hải khu vực. Một hướng tiếp cận đáng chú ý là mô hình phát triển gắn với giao thông công cộng (TOD), tích hợp tuyến đường sắt hai chức năng, hạ tầng logistics, khu công nghiệp và Khu thương mại tự do. Cách thiết kế này không chỉ phục vụ vận tải hành khách mà còn tái cấu trúc mô hình phát triển, giảm tải cho vận chuyển hàng hóa bằng đường bộ và tăng cường kết nối với cụm cảng Cái Mép – Thị Vải.
Quản trị đô thị cảng thông minh: phép thử cho Tân Phước và bài học vùng
Cảng thông minh Tân Phước không thể thành công nếu vận hành bằng tư duy quản trị cũ. Các chuyên gia nhấn mạnh yêu cầu xây dựng mô hình quản trị đô thị cảng thông minh, ứng dụng công nghệ số, mô hình đô thị ảo (digital twin) và nền tảng dữ liệu chung để hỗ trợ quy hoạch, quản lý giao thông, môi trường và logistics. Điều này đòi hỏi cơ chế huy động nguồn lực đất đai, tài chính đô thị và vốn đầu tư thông qua hợp tác công – tư, cùng khả năng thử nghiệm trong khuôn khổ pháp lý với các mô hình logistics số, trí tuệ nhân tạo, kinh tế tuần hoàn và giải pháp công nghệ cho phát triển đô thị. Khi Tân Phước đưa các kết quả hội thảo vào chiến lược phát triển giai đoạn 2026–2035, tầm nhìn đến 2050, với mục tiêu xây dựng đô thị cảng hiện đại, xanh và dựa trên công nghệ, địa phương đang đặt cược vào một mô hình phát triển kinh tế cảng biển có sức lan tỏa vùng. Nếu phép thử này thành công, bài học về thành phố cảng logistics tích hợp và công nghiệp hàng hải giá trị cao sẽ không chỉ có ý nghĩa cho Tân Phước mà còn cho toàn bộ trục cảng biển phía Nam.
