Mảnh gốm mở lối về quá khứ
Làng gốm Kim Lan là cộng đồng cư trú và làm gốm lâu đời bên tả ngạn sông Hồng, nơi dấu tích khảo cổ và sinh kế hiện tại cùng kể câu chuyện về sự tiếp nối của một nghề thủ công. Những mảnh sành, viên gạch lộ ra sau lũ và sạt lở ở Bãi Hàm Rồng từng bị xem như vật vụn; nhưng chúng là chứng cứ quý về những người đã sống, làm việc và tạo tác trên vùng đất này.
Từ khoảng những năm 1960, người dân nhặt giữ các hiện vật ven bãi. Năm 1999, cụ Nguyễn Việt Hồng cùng bốn cán bộ hưu trí lập nhóm “Tìm về nguồn cội của làng”, tập hợp hiện vật và kiến nghị giới chuyên môn nghiên cứu lịch sử địa phương. Sự chủ động ấy đáng kể không kém cuộc khai quật: nếu không có người dân trân trọng những dấu vết nhỏ bé, quá khứ có thể tiếp tục bị cuốn đi cùng bờ sông.
Khảo cổ xác nhận một đời sống nghề
Các đợt khai quật tại Bãi Hàm Rồng từ năm 2001 đến 2003 làm lộ ra nhiều lớp di tích khảo cổ, hiện vật sinh hoạt, vật liệu kiến trúc và đồ gốm thuộc các thời kỳ khác nhau. Những phát hiện này không chỉ xác nhận lịch sử cư trú lâu đời mà còn giúp nhận diện kỹ thuật chế tác qua men nâu, men xanh nâu và hoa văn trên gốm cổ Kim Lan.
Ba đợt khảo cổ từ năm 2000 đến 2003 cho thấy hoạt động sản xuất gốm trên mảnh đất này diễn ra liên tục từ thế kỷ IX đến thế kỷ XVIII. Đó là một quãng nghề dài, không phải dấu ấn thoáng qua. Một số viên gạch khắc chữ “Giang Tây quân” có nét tương đồng với hiện vật ở Hoàng thành Thăng Long, gợi thêm mối liên hệ giữa Kim Lan và kinh thành xưa. Khảo cổ ở đây vì thế giúp đặt một làng nghề ven sông vào bức tranh rộng hơn về lịch sử Thăng Long.
Đời sông, đời làng
Kim Lan không thể được kể tách khỏi sông Hồng. Bản đồ làng trong công trình địa lý nhân văn của Pierre Gourou, biên soạn từ những năm 1930, ghi tên Kim Quan — tên khác của Kim Lan — bên bờ tả sông, ngay dưới Bát Tràng. Tấm bản đồ ấy ghi nhận vị trí cư trú; còn lịch sử bồi lở cho thấy sông đã nhiều lần định hình lại đời sống cộng đồng.
Sạt lở thế kỷ XV khiến một bộ phận cư dân sang bờ bên kia lập làng Kim Quan mới; dữ liệu địa bạ được các bậc cao niên tìm lại về sau giúp hai làng nhận ra gốc chung. Bên dòng sông, cư dân vừa thích ứng với biến động vừa gây dựng không gian làng và sinh kế. Vì thế, bảo tồn Kim Lan không nên chỉ dừng ở việc trưng bày hiện vật: cần gìn giữ cả ký ức về cảnh quan, sự dịch chuyển và mối gắn bó giữa con người với dòng sông.
Giữ nghề để di sản tiếp tục sống
Nghề gốm Kim Lan từng lặng đi sau khi nguồn đất sét tại làng cạn kiệt và lịch sử đổi thay. Nghề im ắng suốt hai thế kỷ từ thế kỷ XVIII, rồi được khôi phục từ cuối những năm 1980. Sự đứt quãng ấy nhắc rằng di sản không tự tồn tại: nó cần nguyên liệu, người làm nghề và cơ hội để thích ứng. Các thế hệ thợ hôm nay vừa giữ nét nghề xưa, vừa đổi mới kỹ thuật, mẫu mã và sản phẩm theo nhu cầu thị trường.
Bảo tàng Khảo cổ học cộng đồng Kim Lan lưu giữ khoảng 300 hiện vật; sau khó khăn do đại dịch và hạn chế trong tổ chức, bảo tàng mở cửa trở lại năm 2024 với diện mạo trưng bày mới nhờ sự góp sức của các chuyên gia, nhà nghiên cứu Việt Nam và Nhật Bản. Cũng trong năm 2024, Kim Lan được công nhận là điểm đến du lịch của Hà Nội; năm 2025, nghề gốm Kim Lan đón nhận danh hiệu Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Những danh hiệu có ý nghĩa khi cư dân, chính quyền và giới nghiên cứu cùng góp sức để nghề tiếp tục hiện diện trong đời thường.
