Những mảnh gốm kể chuyện làng bên sông
Làng gốm Kim Lan là làng nghề bên tả ngạn sông Hồng, cách trung tâm Hà Nội khoảng 20 km, nơi các phát hiện khảo cổ ghi lại lịch sử sản xuất gốm kéo dài qua nhiều thế kỷ. Bảo tàng Khảo cổ học cộng đồng Kim Lan, ra đời năm 2012 từ công sức sưu tầm của người dân và những phát hiện khảo cổ, hiện lưu giữ hơn 300 cổ vật. Con số ấy không chỉ tạo nên một bộ sưu tập; nó giúp câu chuyện về làng nghề có điểm tựa cụ thể, thay vì chỉ dựa vào ký ức truyền miệng. Các hiện vật có niên đại từ thời Đường đến thời Lê, tập trung nhiều nhất vào thời Trần. Đặt lịch sử lâu dài ấy trước mắt người xem, bảo tàng biến di sản gốm cổ thành điều có thể quan sát, tìm hiểu và truyền lại.
Bước ngoặt đến từ sự kiên trì của người trong làng. Năm 2000, ông Nguyễn Việt Hồng cùng bốn người cao tuổi lập nhóm “Tìm về cội nguồn”, báo cho các cơ quan chuyên môn về những hiện vật đã sưu tầm. Những cuộc khai quật sau đó phát hiện gốm, khuôn đúc và dấu tích lò nung cổ, giúp xác nhận Kim Lan từng sản xuất tại chỗ. Bao nung, con kê, sản phẩm lỗi và nguyên liệu làm men nói lên nhiều hơn vẻ đẹp của một chiếc bình hoàn chỉnh: chúng hé lộ công đoạn, vật liệu và thử nghiệm của người thợ xưa.
Gần Bát Tràng nhưng không phải cái bóng của Bát Tràng
Bát Tràng thường là cái tên được nhắc đến đầu tiên khi nói về gốm sứ Hà Nội, nhưng vị trí gần kề không làm Kim Lan mất đi câu chuyện riêng. Hai làng được ngăn cách bởi kênh Bắc Hưng Hải; lịch sử Kim Lan gắn với bờ sông, nguồn đất sét và dấu tích của hoạt động sản xuất tại địa phương. Gạch xám in chữ Hán “Giang Tây quân” tìm thấy ở đây có nét tương đồng với gạch tại Hoàng thành Thăng Long, gợi mở mối liên hệ giữa sản xuất ở Kim Lan và trung tâm quyền lực xưa.
Chính những dấu tích cụ thể ấy giúp cổ vật Kim Lan vượt khỏi vai trò vật trưng bày: chúng làm rõ một nhánh lịch sử nghề gốm không thể thay bằng câu chuyện của làng bên. Kim Lan từng suy giảm vì cạnh tranh giữa các trung tâm sản xuất, cùng bồi lắng và xói lở sông Hồng. Vì vậy, bảo tồn không thể chỉ là giữ mảnh gốm trong tủ kính. Giá trị của làng còn nằm ở tri thức xử lý đất, tạo hình và pha men được người thợ tiếp nối; nếu kỹ năng ấy còn được thực hành, bản sắc Kim Lan mới có cơ hội sống trong sản phẩm hôm nay.
Danh hiệu du lịch chỉ có ý nghĩa khi nghề còn sống
Ngày 2-8-2024, Hà Nội công nhận Kim Lan là điểm du lịch; ngày 23-1-2025, nghề gốm nơi đây được ghi danh Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Hai dấu mốc mở thêm cơ hội đưa khách đến làng và giới thiệu nghề, nhưng danh hiệu tự nó không bảo đảm sinh kế. Tham quan, trải nghiệm làm gốm có ích khi giúp du khách hiểu sự kiên trì và kỹ năng lâu năm đằng sau mỗi sản phẩm. Khi người dân có thêm động lực kết hợp sản xuất với đón khách, quảng bá và mở rộng kinh doanh, du lịch mới có thể hỗ trợ nghề thay vì chỉ biến di sản thành phông nền.
Nhu cầu tiếp cận người mua cũng đang thúc đẩy các hộ xây dựng kênh bán hàng trên mạng xã hội và livestream. Đó là hướng đi thực tế, nhưng không nên để lượng khách hay lượt xem trở thành thước đo duy nhất. Bảo tàng khảo cổ Kim Lan có thể là điểm khởi đầu cho hành trình tìm hiểu; trải nghiệm tại xưởng và cuộc gặp với nghệ nhân mới giúp câu chuyện nối tiếp đến kỹ thuật đang được thực hành. Sự kết hợp này đáng được ưu tiên hơn việc chỉ quảng bá danh hiệu, bởi nguồn lực du lịch chỉ bền khi quay lại hỗ trợ người làm nghề và người trẻ học nghề.
Từ trưng bày đến sinh kế bền vững
Hơn 300 cổ vật là một nền móng đáng kể, nhưng tương lai của Kim Lan không thể được đo bằng số hiện vật trong bảo tàng. Thước đo quan trọng hơn là liệu người thợ có tiếp tục làm gốm, truyền kỹ thuật cho lớp kế cận và tìm được chỗ đứng cho sản phẩm hay không. Việc được công nhận là điểm du lịch tạo thêm cơ hội quảng bá, đón khách và mở rộng kinh doanh; nghề gốm được ghi danh di sản cũng giúp câu chuyện Kim Lan có thêm sức nặng khi được giới thiệu.
Muốn những ghi nhận ấy có giá trị lâu dài, cần kết nối bảo tàng với trải nghiệm nghề, đồng thời để tiếng nói và sinh kế của người thợ ở vị trí trung tâm. Khi du khách hiểu vì sao một mẻ gốm đòi hỏi kinh nghiệm, và khi người làm nghề có thể tiếp tục sáng tạo từ kỹ thuật truyền thống, di sản mới được trao truyền thay vì chỉ được ngắm nhìn. Kim Lan không cần cạnh tranh bằng cách trở thành một Bát Tràng thứ hai; lợi thế của làng nằm ở lịch sử khảo cổ, ký ức ven sông và bản sắc do chính cộng đồng gìn giữ.
