Những mảnh gốm mở lối về quá khứ
Làng gốm Kim Lan là một cộng đồng ven sông Hồng, nơi dấu tích cư trú và sản xuất gốm qua nhiều thế kỷ cùng tồn tại với nghề thủ công được cư dân tiếp nối trong đời sống hôm nay. Vì thế, những mảnh gốm dưới lòng đất không phải vật rời rạc, mà là lời chứng cụ thể cho một lịch sử từng bị dòng nước và thời gian che khuất. Tại Bãi Hàm Rồng, người dân nhặt được gạch, mảnh sành và vật liệu xây dựng cổ sau lũ, sạt lở từ khoảng những năm 1960. Sự tò mò của cư dân đã khơi đầu một hành trình nghiên cứu đáng kể: ba đợt khảo cổ từ năm 2000 đến 2003 cho thấy dấu vết sản xuất gốm liên tục từ thế kỷ IX đến thế kỷ XVIII. Di tích gốm Kim Lan vì vậy không chỉ xác nhận một nghề xưa; nó giúp hình dung nhịp sống, lao động và sự thịnh đạt của vùng đất.
Lịch sử làng gốm còn được nhận diện qua những lớp cư trú lâu đời. Các nghiên cứu cho thấy Kim Lan có lịch sử cư trú từ thế kỷ VIII, đồng thời từng gắn với sản xuất gốm, đúc tiền và giao thương ven sông. Những hiện vật tìm thấy không tự kể hết câu chuyện; ý nghĩa của chúng nằm ở cách người dân giữ gìn, phân loại và đưa chúng đến với giới nghiên cứu.
Di sản bắt đầu từ sự chăm nom của người làng
Điều đáng quý trong câu chuyện khảo cổ Kim Lan là vai trò chủ động của cư dân. Năm 1999, cụ Nguyễn Việt Hồng cùng bốn cán bộ hưu trí lập nhóm “Tìm về nguồn cội của làng”, tập hợp hiện vật và kiến nghị cơ quan chuyên môn nghiên cứu lịch sử địa phương. Tháng 4/2000, nhà khảo cổ học Nhật Bản Nishimura Masanari tìm đến Kim Lan, mở thêm nhịp cầu giữa tri thức cộng đồng và khảo cổ học. Năm 2012, Bảo tàng Khảo cổ học cộng đồng Kim Lan ra đời, lưu giữ và giới thiệu khoảng 300 hiện vật tiêu biểu. Bảo tàng khiến di sản không còn nằm ngoài tầm với trong lòng đất hay trong ký ức riêng của vài người cao tuổi; nó trở thành nơi người dân, khách tham quan và thế hệ trẻ có thể gặp gỡ quá khứ bằng chứng cứ cụ thể.
Nỗ lực ấy càng có ý nghĩa khi nghề từng trải qua quãng đứt gãy dài. Nguồn đất sét cạn kiệt cùng biến động lịch sử khiến làng nghề im ắng suốt hai trăm năm từ thế kỷ XVIII; nghề chỉ trở lại từ cuối những năm 1980. Bảo tàng cũng trải qua khó khăn do đại dịch và hạn chế trong tổ chức, trước khi mở cửa trở lại năm 2024 với diện mạo trưng bày mới nhờ sự góp sức của chuyên gia, nhà nghiên cứu Việt Nam và Nhật Bản. Di sản muốn sống cần cả người gìn giữ lẫn nơi để câu chuyện được kể.
Bản đồ và dòng sông định hình không gian làng
Muốn hiểu Kim Lan, không thể tách làng khỏi sông Hồng. Bản đồ tên các làng tỷ lệ 1/250.000 trong công trình địa lý nhân văn của Pierre Gourou, viết từ những năm 1930, ghi tên Kim Quan — tên khác của Kim Lan — bên bờ tả sông Hồng, ngay dưới Bát Tràng. Tư liệu ấy là một lát cắt về vị trí của làng trong cảnh quan ven sông, chứ không phải tấm bản đồ năm 1941; không nên gán cho nó điều mà nguồn tư liệu không xác nhận. Qua nhiều thế kỷ, dòng sông vừa mở đường giao thương vừa tạo nên những biến động buộc cộng đồng phải thích ứng. Lịch sử Kim Lan vì thế không chỉ được đọc qua đồ gốm, mà còn qua cách làng cư trú, dịch chuyển và gắn bó với bờ sông.
Các dấu tích khảo cổ giúp nối bản đồ không gian với đời sống đã mất: bên cạnh sản xuất gốm còn có đúc tiền và giao thương ven sông, cùng một không gian văn hóa gồm đình, chùa, miếu, Văn chỉ và những địa điểm khác. Kim Lan được ghi nhận có lịch sử cư trú từ thế kỷ VIII, nhưng sức sống của làng không nằm ở tuổi đời đơn thuần. Nó nằm ở khả năng cộng đồng dựng lại đời sống sau chia cắt, bồi đắp và đổi thay của dòng sông. Bản đồ Kim Lan vì vậy đáng đọc như một mảnh ghép trong câu chuyện lớn hơn về làng cổ ven sông.
Nghề chỉ tiếp nối khi còn hiện diện trong đời thường
Khảo cổ có thể chứng minh nghề từng tồn tại, nhưng chỉ bàn tay người thợ mới khiến nó tiếp tục. Sau giai đoạn suy giảm và ngắt quãng, cư dân từng bước khôi phục sản xuất, giữ lại nét nghề xưa đồng thời điều chỉnh cách làm và phát triển sản phẩm theo nhu cầu thị trường. Các thế hệ nghệ nhân mới tiếp tục định vị bản sắc bằng lao động sáng tạo; sản phẩm gốm ngày nay vừa phục vụ sử dụng, vừa thể hiện nỗ lực khẳng định chỗ đứng của một làng nghề lâu đời. Năm 2025, hai cư dân cao tuổi gắn bó với việc đón khách tìm hiểu làng nghề đã tham gia lễ đón nhận danh hiệu Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia dành cho nghề gốm Kim Lan. Danh hiệu có ý nghĩa, nhưng thước đo bền vững hơn vẫn là nghề còn được thực hành và truyền lại.
Năm 2024, Kim Lan được công nhận là điểm đến du lịch của thành phố Hà Nội, mở thêm cơ hội để khách tham quan gặp cả di tích lẫn đời sống làng. Hướng đi ấy chỉ có giá trị nếu du lịch giúp người xem hiểu mối liên hệ giữa hiện vật, dòng sông và người thợ, thay vì biến di sản thành phông nền. Câu chuyện Kim Lan thuyết phục nhất khi bảo tàng, không gian văn hóa và lò gốm cùng kể một mạch tiếp nối. Giữ nghề không có nghĩa đóng băng quá khứ; đó là trao cho ký ức một vai trò trong lao động hôm nay.
