Văn Miếu Quốc Tử Giám: từ di tích tĩnh đến trung tâm di sản sống
Festival Thăng Long Hà Nội biến Văn Miếu Quốc Tử Giám thành một trung tâm di sản sống, nơi di sản văn hóa Hà Nội được kể lại bằng áo dài, nghề xưa, thư pháp, âm nhạc và các trải nghiệm tương tác để người dân Thủ đô và du khách trực tiếp đi giữa 950 năm lịch sử trong không gian di tích lịch sử linh thiêng. Đây không còn là chuyến tham quan ngắm bia đá, mà là một hành trình bước qua nhiều lớp thời gian, từ Thăng Long kinh kỳ đến Hà Nội hiện đại. Trong tổng thể Festival Thăng Long Hà Nội lần thứ II với chủ đề “Dòng chảy di sản - Heritage Flow” diễn ra từ ngày 11 đến 20/9, Văn Miếu Quốc Tử Giám được lựa chọn là một trong những không gian văn hóa trọng điểm, cùng Hoàng thành Thăng Long, Quảng trường Đông Kinh Nghĩa Thục, Bảo tàng Hà Nội và làng gốm Bát Tràng. Cách xây dựng chương trình cho thấy tham vọng rõ ràng: kéo di sản ra khỏi khung trưng bày tĩnh, đưa nó trở lại đời sống như một nguồn lực sống động. Chuỗi hoạt động tại đây hướng đến cả người dân Thủ đô lẫn khách tham quan, khuyến khích họ không chỉ “xem” mà “sống cùng” di sản.
Tà áo dài truyền thống: Hà Nội kể chuyện mình qua từng nếp vải
Nếu phải chọn một hình ảnh đại diện cho trải nghiệm di sản tại Văn Miếu Quốc Tử Giám năm nay, đó phải là tà áo dài truyền thống đang kể chuyện Hà Nội theo cách rất mới. Chương trình “Nét Hà thành - Câu chuyện Hà Nội qua tà áo dài” tại khu vực Hồ Văn diễn ra từ ngày 11 đến 19/9, đặt áo dài trong dòng chảy lịch sử và đời sống đô thị chứ không xem như món đồ trang phục cổ điển để hoài niệm. Điểm đáng nói là cách dùng tư liệu và công nghệ. Gần 400 bức tranh in trên vải canvas do sinh viên mỹ thuật thực hiện, sử dụng hình ảnh xưa và công nghệ AI để tái hiện vẻ đẹp người Hà Nội trong áo dài qua nhiều giai đoạn. Đây là một câu nói đáng trích dẫn: "Gần 400 bức tranh in trên vải canvas do sinh viên mỹ thuật thực hiện, ứng dụng công nghệ AI". Bên cạnh đó là 12 máy may cổ, những chiếc xe đạp Peugeot, xe đạp máy cổ cùng các vật dụng quen thuộc, giúp nhớ lại nếp sống, nhịp phố, gu thẩm mỹ của người Tràng An. Công chúng không bị giới hạn ở vai trò người xem; họ có thể trực tiếp trải nghiệm may áo dài, tìm hiểu chất liệu Thụ Silk – Làng Mẹo, trò chuyện với nghệ nhân làng áo dài Trạch Xá. Nhìn rộng ra, đây là một cách thông minh để biến thời trang thành lối vào cho trải nghiệm di sản: ai chưa từng quan tâm đến lịch sử cũng sẽ bị kéo vào câu chuyện khi đứng giữa những nếp vải đang “nhớ phố, nhớ người”.
Ký ức 36 phố phường và nghề xưa: di sản vật chất gặp di sản phi vật chất
Từ tà áo dài, Festival Thăng Long Hà Nội tiếp tục mở rộng trải nghiệm di sản với “Nét Kinh kỳ” tại Hậu viên khu Thái Học, diễn ra từ ngày 12 đến 19/9. Ở đây, ký ức 36 phố phường Hà Nội không được kể bằng lối mô tả khô khan, mà bằng hội họa, điêu khắc, tư liệu tên phố, câu chuyện phố nghề và các hoạt động nghề truyền thống. Mái ngói, ô cửa, biển hiệu, góc phố, cảnh buôn bán hiện lên trên tranh, tượng và tư liệu, nhưng sức sống thực sự đến từ những bàn tay nghệ nhân. Gốm Bát Tràng, gốm Bồ Bát, thêu ren, đan cói Kim Sơn, giấy dó Phong Khê, Vietnam Silk House… góp mặt không chỉ với sản phẩm, mà với cả quy trình làm nghề để công chúng quan sát và tương tác. Người xem có thể gặp nghệ nhân, nhìn họ chọn đất, vuốt gốm, dệt sợi, căng giấy, nghe họ kể chuyện nguyên liệu, bí quyết nghề, những tri thức được trao truyền qua nhiều thế hệ. Nhờ vậy, di sản vật chất (sản phẩm, nhà cửa, phố phường) gặp di sản phi vật chất (kỹ nghệ, ký ức, tập quán). Festival không giấu mục tiêu: kết nối các làng nghề đang tồn tại hôm nay với câu chuyện “phố hàng, phố nghề” xưa, để thấy Hà Nội không chỉ là kiến trúc, mà là lớp lớp cộng đồng làm nghề, giao thương và sống cùng nhau.
Thư pháp, tiếng trống và “Khai Văn”: đưa đạo học vào trải nghiệm di sản
Di sản văn hóa Hà Nội tại Văn Miếu Quốc Tử Giám không dừng ở áo dài và phố nghề; nó đi sâu vào mạch đạo học – điều làm nên bản sắc của chính không gian này. Chương trình nghệ thuật “Khai Văn” diễn ra tối 12/9 tại Vườn Giám, gắn với dấu mốc 950 năm thành lập Quốc Tử Giám (1076–2026), dùng ngôn ngữ nghệ thuật đương đại để kể về truyền thống hiếu học, tôn sư trọng đạo, trọng dụng hiền tài. Sự lựa chọn này mang tính tuyên ngôn: di tích không chỉ để hoài niệm khoa bảng, mà để đặt câu hỏi cho thế hệ trẻ hôm nay về tri thức, nhân cách và khát vọng cống hiến. Song song với “Khai Văn” là chuỗi hoạt động thư pháp và trống truyền thống. “Nét chữ An nhiên” từ 15 đến 19/9 tại Khu Trải nghiệm di sản giới thiệu thư pháp Hán Nôm và Quốc ngữ, kết hợp trình diễn với âm nhạc dân tộc, cho phép công chúng nhìn từ nét mực đầu tiên đến khi một tác phẩm hoàn thiện. “Nhất trống - Một tiếng trống - Ngàn năm văn hiến” từ 14 đến 20/9 tại Hậu viên nhà Thái Học lại cho thấy chiếc trống như kết tinh tri thức dân gian, kỹ năng nghề và đời sống cộng đồng, qua hiện vật, tư liệu, công cụ chế tác và thao tác của nghệ nhân. Đáng giá hơn cả là cách tiếp cận: các không gian này đưa người xem từ vị trí tham quan sang trực tiếp tham gia, biến trải nghiệm di sản thành cuộc đối thoại với lịch sử thay vì bài học thuộc lòng.
Kết luận: Festival Thăng Long Hà Nội và tham vọng tạo dòng chảy di sản mới
Nhìn tổng thể, những gì đang diễn ra tại Văn Miếu Quốc Tử Giám cho thấy Festival Thăng Long Hà Nội không muốn trở thành một lễ hội “xem cho vui”, mà là nỗ lực xây dựng một IP văn hóa với câu chuyện xuyên suốt “Dòng chảy di sản - Heritage Flow”, kết nối di sản quá khứ – nghệ thuật hiện tại – sáng tạo tương lai. Qua việc kết hợp di sản với nghề truyền thống, công nghệ, thời trang và nghệ thuật trình diễn, festival góp phần đưa những giá trị văn hóa Thăng Long đến gần hơn với đời sống đương đại, đồng thời khẳng định văn hóa là nguồn lực cho phát triển. Từ góc độ người viết, điều đáng mừng là công chúng được đặt ở trung tâm của mọi lựa chọn. Người trẻ tiếp cận lịch sử và văn hóa Hà Nội qua hình thức trực quan, giàu trải nghiệm; các gia đình có thể vừa tham quan di tích vừa cùng nhau khám phá phố nghề, sản phẩm thủ công; du khách có thêm cơ hội “đọc” Thăng Long – Hà Nội ngay tại một không gian văn hiến lâu đời. Một Hà Nội vừa thân quen vừa mới mẻ đang hiện diện giữa sân gạch Văn Miếu: có tiếng trống ngàn năm, mùi vải mới từ tà áo dài truyền thống, nét chữ thư pháp và câu chuyện làng nghề. Nếu Festival hướng tới trở thành thương hiệu văn hóa quốc gia, thì việc biến Văn Miếu Quốc Tử Giám thành trung tâm trải nghiệm di sản sống là bước đi đúng, cần được duy trì và làm sâu hơn trong những mùa sau.
