Từ lời kêu gọi đến dự án cụ thể
Hợp tác Quad về khoáng sản và chip là nỗ lực của Mỹ, Nhật Bản, Australia và Ấn Độ nhằm đa dạng hóa nguồn nguyên liệu, giảm điểm nghẽn trong sản xuất công nghệ cao và tăng khả năng chống chịu trước gián đoạn thương mại. Đây là bước đi đáng chú ý vì chuyển trọng tâm từ tuyên bố chung sang những việc có thể triển khai.
Ngày 31/10, ngoại trưởng bốn nước công bố các biện pháp mới bên lề cuộc họp G20 tại Atlanta, tập trung vào khoáng sản trọng yếu và chip máy tính tiên tiến. Tuyên bố nhấn mạnh giảm phụ thuộc vào một nhà cung cấp duy nhất, còn các dự án mới bổ sung hướng hợp tác đã được bàn trước đó. Thông điệp chính không phải tự cung tự cấp, mà là tránh để một mắt xích tập trung có thể gây sức ép lên toàn bộ chuỗi cung ứng.
Tái chế để mở rộng nguồn nguyên liệu
Điểm thực dụng nhất trong kế hoạch khoáng sản là xem vật liệu đã qua sử dụng như một nguồn cung cần khai thác, thay vì chỉ dựa vào mỏ mới. Quad thúc đẩy thu hồi nguyên liệu từ rác thải điện tử, thép phế liệu và các vật liệu tái sử dụng; các bên cũng muốn khuyến khích đầu tư vào khâu thu gom, chế biến, tinh luyện và đơn giản hóa vận chuyển vật liệu tái chế qua biên giới.
Cách tiếp cận này có hai lợi ích: bổ sung nguồn nguyên liệu ngoài các tuyến cung ứng tập trung và tạo động lực cho năng lực xử lý trong khu vực. Nhưng tái chế rác điện tử không thể thay thế hoàn toàn khai thác, nhất là khi việc thu gom và tinh luyện đòi hỏi hạ tầng cùng quy trình ổn định. Vì vậy, hiệu quả của cam kết sẽ phụ thuộc vào việc các dự án thu hồi có vận hành liên tục hay chỉ dừng ở tuyên bố.
Khoáng sản và chip là hai mắt xích của cùng rủi ro
Khoáng sản trọng yếu và chất bán dẫn thường được thảo luận như hai vấn đề riêng, nhưng rủi ro của chúng nối liền nhau: thiếu nguyên liệu đầu vào có thể làm suy yếu sản xuất linh kiện, phần cứng AI và nhiều thiết bị công nghệ cao. Bắc Kinh đã áp dụng kiểm soát xuất khẩu đối với gallium, germanium, graphite và đất hiếm; tuyên bố Quad không nêu tên Trung Quốc nhưng được đưa ra trong bối cảnh lo ngại về khả năng tiếp cận các nguyên liệu này.
Ở khâu chip, bốn nước muốn xác định điểm yếu trong chuỗi cung ứng chip trước khi sự cố xảy ra, đồng thời tăng khả năng chống chịu của ngành bán dẫn và phần cứng AI. Đây là phần bổ sung cần thiết: có thêm nguồn khoáng sản chưa đủ nếu các điểm nghẽn trong chế biến hoặc sản xuất chip vẫn không được nhận diện. Kết hợp hai hướng giúp Quad xử lý rủi ro từ nguyên liệu đến công nghệ thành phẩm, thay vì chỉ vá một mắt xích.
Phép thử nằm ở khâu thực hiện
Các cam kết vẫn cần được đánh giá thận trọng. Tuyên bố chung ghi nhận quan ngại về cưỡng ép kinh tế và hạn chế xuất khẩu tùy tiện, nhưng không nêu đích danh quốc gia nào. Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio nói Quad không phải liên minh chống Trung Quốc mà là quan hệ đối tác hướng tới hành động cụ thể. Dù vậy, bối cảnh cạnh tranh và sự tập trung nguồn cung khiến những dự án này mang ý nghĩa chiến lược rõ rệt.
Bước tiếp theo là biến phối hợp chính phủ thành đầu tư, hoạt động thu hồi nguyên liệu và trao đổi thông tin rủi ro. Các cơ quan tín dụng xuất khẩu dự kiến họp tại Tokyo ngày 18/11; Quad cũng lên kế hoạch tổ chức Diễn đàn các nhà lãnh đạo doanh nghiệp lần đầu để thúc đẩy hợp tác công-tư. Đây sẽ là phép thử thực chất: nếu các cuộc họp tạo ra năng lực mới, Quad có thể giảm phụ thuộc vào nguồn cung tập trung; nếu không, những cam kết vẫn chỉ là tín hiệu chính trị. Kết luận, hướng đi của Quad hợp lý, nhưng độ tin cậy của chuỗi cung ứng chỉ tăng khi dự án được triển khai và duy trì.
