Điểm nghẽn khoáng sản: Không nằm ở trữ lượng mà ở cách quản lý
Điểm nghẽn khoáng sản là tình trạng các dự án xây dựng, công nghiệp bị thiếu vật liệu dù trữ lượng tài nguyên đã được quy hoạch đủ, chủ yếu do thủ tục cấp phép mỏ chậm, dự báo nhu cầu và nguồn cung khoáng sản thiếu chính xác, cùng sự điều phối yếu giữa các địa phương và cơ quan quản lý, khiến mỏ không vào khai thác đúng thời điểm và nhà máy, công trình phải hoạt động cầm chừng. Theo quy hoạch, Quảng Ngãi có 730 mỏ vật liệu xây dựng thông thường với tài nguyên dự báo khoảng 700 triệu m³, trong khi nhu cầu đến 2030 chỉ hơn 60 triệu m³, nghĩa là tài nguyên hoàn toàn có thể đáp ứng nhu cầu nếu được khai thác và điều phối hợp lý. Vấn đề nằm ở quản lý khoáng sản Việt Nam: chuỗi thủ tục đất đai, môi trường, đấu giá và cấp phép kéo dài khiến nguồn cung luôn chậm hơn một nhịp so với nhu cầu thực tế.
Quảng Ngãi: Bài học từ các công trình “đói” vật liệu dù mỏ nằm trên giấy
Quảng Ngãi là ví dụ điển hình cho điểm nghẽn khoáng sản khi không thiếu tài nguyên nhưng lại thiếu khả năng biến trữ lượng thành nguồn cung khoáng sản thực tế cho công trình. Các dự án giao thông trọng điểm như Tỉnh lộ 676 dài hơn 56 km với tổng mức đầu tư khoảng 1.300 tỷ đồng đang chậm tiến độ vì nhu cầu khoảng 170.000 m³ đất san lấp mới đáp ứng được khoảng 50.000 m³. Đường Hoàng Sa – Dốc Sỏi cần gần 5 triệu m³ đất đắp nhưng dọc tuyến chỉ có hai mỏ hoạt động, buộc nhà thầu phải kéo dài thời gian thi công và tăng chi phí vận chuyển. Theo Giám đốc Sở Xây dựng Nguyễn Phúc Nhân, "Quảng Ngãi không thiếu vật liệu xây dựng, điều còn thiếu là sự chủ động trong chuẩn bị nguồn cung". Từ khi một khu vực mỏ được đưa vào quy hoạch đến khi hoàn tất thủ tục cấp phép mỏ thường mất khoảng một năm hoặc lâu hơn, tạo độ trễ nguy hiểm giữa kế hoạch đầu tư và năng lực cung cấp vật liệu.
Lào Cai: Nhà máy thiếu quặng, thủ tục đất đai trở thành rào chắn
Nếu Quảng Ngãi cho thấy các công trình “đói” vật liệu, Lào Cai lại phơi bày một bức tranh khác: nhiều nhà máy tuyển và chế biến khoáng sản hoạt động cầm chừng hoặc dừng máy vì thiếu nguồn quặng ổn định. Toàn tỉnh hiện có 10 nhà máy tuyển quặng sắt với tổng công suất thiết kế khoảng 4,96 triệu tấn quặng mỗi năm, nhưng chỉ 2 nhà máy đang hoạt động với công suất chưa ổn định, đạt khoảng 300.000 tấn/năm; 8 nhà máy còn lại tạm dừng để điều chỉnh công nghệ và thiết bị. Nhu cầu nguyên liệu của 18 nhà máy hóa chất và chế biến khoáng sản là rất lớn, song khả năng cung ứng trong năm 2026 vẫn hạn chế, đẩy doanh nghiệp vào nguy cơ gián đoạn sản xuất. Một trong những điểm nghẽn khoáng sản lớn nhất tại đây chính là thủ tục đất đai: nhiều dự án khai thác apatit, đồng và sắt chưa được giao đất hoặc chỉ giao một phần diện tích, khiến cả chuỗi đầu tư – khai thác – chế biến bị treo.
Từ xử lý tình huống sang điều phối chủ động: Các tỉnh đang thay đổi như thế nào?
Điểm tích cực là các địa phương đã bắt đầu nhận ra gốc rễ của điểm nghẽn khoáng sản và chuyển hướng từ cách làm thụ động sang quản lý chủ động. Quảng Ngãi đang từng bước chuyển từ tư duy xử lý tình huống sang chuẩn bị nguồn cung ngay từ khi dự án còn trên giấy, yêu cầu việc bảo đảm vật liệu phải được tính toán trong giai đoạn lập và thẩm định dự án, đồng thời đẩy nhanh đấu giá quyền khai thác các mỏ vật liệu xây dựng thông thường. Theo kế hoạch, tỉnh sẽ đấu giá 57 khu vực mỏ để bổ sung nguồn cung cho các công trình. Tại Lào Cai, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Nguyễn Thành Sinh đã chủ trì hội nghị ngày 11.8 nhằm tháo gỡ khó khăn cho doanh nghiệp khai thác, chế biến đồng, sắt, apatit, đồng thời yêu cầu rà soát toàn bộ dự án, xác định điểm vướng về đất đai, quy hoạch, công nghệ và giao đầu mối, thời hạn xử lý rõ ràng. Đây là sự thay đổi đáng kể trong quản lý khoáng sản Việt Nam, khi các sở ngành được yêu cầu chuyển từ tư duy “hướng dẫn thủ tục” sang chủ động phối hợp giải quyết từng vụ việc cụ thể.
Kết luận: Muốn cạnh tranh khu vực, phải tháo điểm nghẽn ngay trong phòng họp
Nhìn từ Quảng Ngãi và Lào Cai, có thể thấy rõ: điểm nghẽn khoáng sản của Việt Nam hiện nay không phải là thiếu trữ lượng mà là thiếu một cơ chế quản lý khoáng sản đủ linh hoạt, dự báo được dòng chảy nhu cầu và điều phối nguồn cung khoáng sản giữa các địa phương. Khi mỏ trúng đấu giá vẫn mất hàng năm để vào khai thác, khi dự án không được giao đất đầy đủ, khi nhà máy phải dừng hoặc giảm công suất vì thiếu nguyên liệu trong nước, lợi thế tài nguyên bị bào mòn và khả năng cạnh tranh với các nước trong khu vực suy yếu. Con đường thoát khỏi vòng luẩn quẩn này không nằm ở khai thêm bằng mọi giá, mà ở việc chuẩn hóa và rút ngắn thủ tục cấp phép mỏ, gắn quy hoạch tài nguyên với quy hoạch đầu tư công, và đặc biệt là xây dựng một cơ chế điều phối liên tỉnh dựa trên dữ liệu nhu cầu – công suất khai thác theo thời gian thực. Nếu các điểm nghẽn tiếp tục bị để lại trong hồ sơ và cuộc họp, nguồn khoáng sản sẽ mãi nằm trên giấy và cơ hội tăng trưởng sẽ tiếp tục trôi qua.
