Luật Dầu khí sửa đổi là gì và vì sao được đặt lên bàn lúc này?
Luật Dầu khí sửa đổi là bản cập nhật toàn diện khung pháp lý điều chỉnh hoạt động dầu khí, mở rộng sang chuỗi giá trị dầu khí, năng lượng ngoài khơi và các công nghệ giảm phát thải như thu giữ, lưu trữ cacbon, với trọng tâm là phân quyền dầu khí gắn với kiểm soát rủi ro và bảo đảm an ninh năng lượng trong dài hạn. Chiều 8/8, trong khuôn khổ Kỳ họp không thường lệ thứ Nhất, Quốc hội khóa XVI đã thảo luận tại hội trường về dự án Luật Dầu khí (sửa đổi), đa số đại biểu đồng tình với sự cần thiết phải sửa luật trong bối cảnh mới. Động lực sửa đổi không chỉ đến từ yêu cầu phát triển mới và biến động của thị trường năng lượng, mà còn từ thực tế sản lượng nhiều mỏ hiện hữu suy giảm, các mỏ mới nhỏ, cận biên, trong khi tiềm năng còn lại nằm ở vùng nước sâu, xa bờ, địa chất phức tạp. Đây là thời điểm mà nếu luật không thay đổi, Việt Nam có nguy cơ “có tài nguyên nhưng không thể thương mại hóa tài nguyên” như cảnh báo của các đại biểu.
Phân quyền dầu khí: Giao thêm quyền nhưng giữ chặt phanh kiểm soát
Lựa chọn quan trọng nhất của Luật Dầu khí sửa đổi là chuyển trục từ quản lý nặng về thủ tục sang quản trị theo hiệu quả và rủi ro, thông qua cơ chế phân quyền dầu khí rộng hơn nhưng có kiểm soát. Dự thảo mở rộng thẩm quyền của Tập đoàn Công nghiệp – Năng lượng Quốc gia Việt Nam (Petrovietnam) trong phê duyệt, chấp thuận và giám sát hoạt động dầu khí, thay cho cơ chế xin ý kiến nhiều cấp trước đây. Đây là bước đi hợp lý, vì trên thực tế Petrovietnam là chủ thể hiểu rõ nhất dữ liệu địa chất, hạ tầng và rủi ro vận hành. Tuy nhiên, việc giao quyền không đồng nghĩa với buông lỏng. Các đại biểu nhấn mạnh phải phân biệt rõ hai tư cách của tập đoàn: doanh nghiệp nhà nước và chủ thể thực hiện quyền “nước chủ nhà”, với cơ chế kiểm tra, giám sát độc lập. “Càng giao quyền lớn càng phải có cơ chế kiểm soát tương xứng”, như một đại biểu đã nhấn mạnh. Mô hình quản lý nhà nước cũng được thiết kế ba cấp, trong đó Chính phủ và Thủ tướng giữ vai trò quyết định các vấn đề vĩ mô như phân lô dầu khí, ưu đãi đầu tư và các nội dung liên quan quốc phòng, an ninh và đối ngoại. Cách tiếp cận này cho thấy Quốc hội không chọn cực đoan: không ôm hết quyền, nhưng cũng không trao toàn quyền không điều kiện.
Chuỗi giá trị dầu khí và năng lượng ngoài khơi: Từ “mỏ chủ quyền sống” đến hạ tầng dùng chung
Luật Dầu khí sửa đổi không dừng ở khai thác truyền thống mà còn định hình lại chuỗi giá trị dầu khí gắn với năng lượng ngoài khơi. Các đại biểu tán thành bổ sung phát triển chuỗi giá trị dầu khí và năng lượng ngoài khơi vào luật, coi đây là hướng tăng hiệu quả khai thác tài nguyên và bảo đảm an ninh năng lượng. Không gian hoạt động của ngành dầu khí chủ yếu trên vùng biển khoảng 1 triệu km², nơi mỗi giàn khoan, đường ống không chỉ mang giá trị kinh tế mà còn là “mốc chủ quyền sống” của quốc gia. Điều này lý giải vì sao nhiều ý kiến yêu cầu quy định rõ cơ chế tham vấn giữa cơ quan quản lý chuyên ngành với Bộ Quốc phòng, Bộ Công an để dự thảo luật trở thành công cụ pháp lý bảo vệ Tổ quốc từ sớm, từ xa. Dù vậy, một số đại biểu cho rằng khái niệm “chuỗi giá trị dầu khí” hiện mới mang tính định hướng, chưa làm rõ phạm vi điều chỉnh và nguyên tắc sử dụng chung hạ tầng ngoài khơi để tối ưu nguồn lực xã hội. Nếu những khoảng trống này không được lấp đầy bằng quy định cụ thể, nguy cơ là chuỗi giá trị trên giấy sẽ khó trở thành chuỗi giá trị ngoài thực tế.
CCS, năng lượng ngoài khơi và hành trình Net Zero dầu khí
Một trong những điểm mới đáng chú ý là Luật Dầu khí sửa đổi mở rộng không gian phát triển sang các lĩnh vực mới như thu giữ, lưu trữ cacbon (CCS) và năng lượng ngoài khơi. CCS được các đại biểu nhìn nhận là lĩnh vực then chốt cho mục tiêu giảm phát thải và chuyển dịch năng lượng, đồng thời tận dụng tối đa hạ tầng và cấu tạo địa chất của các mỏ dầu khí đã hoặc sắp kết thúc khai thác. Theo một đại biểu, việc đưa CCS và năng lượng ngoài khơi gắn với dầu khí vào các chương riêng của dự thảo sẽ giúp tận dụng hạ tầng dữ liệu của ngành mà không chồng lấn với luật chuyên ngành khác, qua đó góp phần hiện thực hóa cam kết phát thải ròng bằng “0” của Việt Nam. Tuy nhiên, chính vì CCS còn mới nên các ý kiến đề nghị phải làm rõ quyền nghiên cứu, đề xuất chuyển đổi mỏ; cơ chế ưu tiên cho nhà thầu dầu khí hiện hữu; và bộ tiêu chuẩn an toàn môi trường, kỹ thuật riêng cho nhà thầu CCS. Ngay cả với CCS gắn với hợp đồng dầu khí và dự án CCS độc lập, dự thảo vẫn còn chồng chéo, buộc cơ quan soạn thảo phải phân định lại phạm vi điều chỉnh. Nếu không, mục tiêu Net Zero dầu khí dễ bị mắc kẹt trong mê trận thủ tục thay vì trở thành lợi thế cạnh tranh cho ngành năng lượng Việt Nam.
Ổn định đầu tư, an toàn dầu khí và bước tiếp theo của quá trình lập pháp
Một luật dầu khí hiện đại không chỉ giải quyết kỹ thuật khai thác, mà còn phải gửi tín hiệu rõ ràng về tính ổn định đầu tư và gắn yêu cầu an toàn dầu khí với an ninh quốc gia. Các đại biểu đề nghị bổ sung cụm từ “an ninh quốc phòng” đi liền với “an toàn dầu khí” để phản ánh đầy đủ vai trò kép của ngành – vừa là trụ cột năng lượng, vừa là lực lượng hiện diện trên biển. Cùng lúc đó, vấn đề liên tục khai thác mỏ cuối đời được đặt ra như một nguyên tắc ưu tiên, bởi chỉ cần gián đoạn, chi phí khôi phục có thể tăng mạnh, thậm chí mất luôn phần tài nguyên cần tận thu. Về quy trình, Chính phủ và cơ quan soạn thảo được yêu cầu khẩn trương tiếp thu, hoàn thiện dự thảo, phối hợp với các ủy ban của Quốc hội để trình Ủy ban Thường vụ cho ý kiến, trước khi Quốc hội xem xét, thông qua vào cuối kỳ họp. Bộ Công Thương cũng cho biết các nghị định hướng dẫn chi tiết – đặc biệt cho các chương về CCS và năng lượng ngoài khơi – sẽ được chuẩn bị để có hiệu lực cùng thời điểm luật. Luật Dầu khí sửa đổi vì thế không chỉ là sản phẩm của một phiên thảo luận, mà là phép thử cho khả năng cân bằng giữa phân quyền và kiểm soát, giữa Net Zero dầu khí và an ninh năng lượng, giữa thu hút đầu tư và chủ quyền quốc gia.
