Luật Dầu khí sửa đổi: phân quyền mạnh hơn nhưng phải có “phanh” kiểm soát
Luật Dầu khí sửa đổi là dự án luật đang được chuẩn bị trình Quốc hội tại kỳ họp không thường lệ thứ nhất, nhằm hoàn thiện cơ chế phân cấp và phân quyền trong hoạt động dầu khí, rút ngắn thời gian xử lý thủ tục, giảm vướng mắc hành chính và tạo khung pháp lý cho các lĩnh vực mới như năng lượng ngoài khơi, dịch vụ dầu khí kỹ thuật cao cùng thu giữ, lưu trữ carbon. Dự án này không chỉ là điều chỉnh kỹ thuật pháp lý; nó là phép thử xem Việt Nam có dám trao quyền thực chất cho doanh nghiệp dầu khí, đồng thời thiết kế được bộ “phanh” kiểm tra, giám sát đủ mạnh để tránh lạm quyền. Ở phiên họp toàn thể của cơ quan thẩm tra kinh tế – tài chính, nhiều đại biểu Quốc hội đã thẳng thắn chỉ ra điểm nghẽn lớn nhất hiện nay: phân quyền quá nửa nhưng trách nhiệm, cơ chế hậu kiểm và ranh giới thẩm quyền giữa Bộ Công Thương, PVN và Thủ tướng vẫn mờ nhạt. Nếu Luật Dầu khí sửa đổi tiếp tục né tránh việc định nghĩa rõ “quyền đến đâu, ai chịu trách nhiệm đến đâu”, thì mọi lời hứa giảm thủ tục chỉ dừng ở khẩu hiệu.
Phân quyền cấp phép cho Petrovietnam: giảm tầng nấc, tránh kéo dài dự án
Cốt lõi của Luật Dầu khí sửa đổi là dịch chuyển thực quyền xử lý chuyên môn về cho Petrovietnam trong các khâu thẩm định và điều chỉnh hợp đồng dầu khí, cũng như chấp thuận các nội dung đầu tư trên cơ sở thẩm định của cơ quan quản lý nhà nước, chủ yếu là Bộ Công Thương. Đây là bước đi hợp lý, bởi ngành dầu khí có chu kỳ đầu tư dài, vốn lớn, rủi ro cao; nếu mọi quyết định đều phải qua nhiều tầng phê duyệt, chi phí cơ hội sẽ bị bào mòn và tiến độ dự án liên tục trượt ổn định. Theo định hướng, Petrovietnam được chủ động hơn trong việc xem xét đề cương chi tiết, dự toán điều tra cơ bản dùng vốn ngoài ngân sách, kế hoạch lựa chọn nhà thầu, nội dung và điều chỉnh hợp đồng, cũng như xử lý các tình huống linh hoạt như gia hạn hợp đồng, kéo dài giai đoạn thăm dò, tạm dừng nghĩa vụ khi bất khả kháng, mở rộng hoặc hợp nhất diện tích mỏ. Nếu được thiết kế chuẩn, phân quyền cấp phép sẽ trở thành “đường cao tốc” xử lý thủ tục, thay vì mê cung hành chính như hiện nay.
Phân cấp không chỉ là đổi chữ ký: phải gắn với trách nhiệm và hậu kiểm
Vấn đề đáng lo không nằm ở việc trao thêm quyền cho Petrovietnam, mà ở cách kiểm soát quyền đó. Một đại biểu tại Ủy ban Pháp luật và Tư pháp cảnh báo việc để doanh nghiệp tự triển khai toàn bộ trình tự đầu tư xây dựng – từ lập, thẩm định, phê duyệt báo cáo khả thi đến cấp phép xây dựng – thay cho Bộ Công Thương đòi hỏi rà soát nguyên tắc kiểm soát quyền lực, bởi các dự án dầu khí thường gắn với đất đai và không gian biển, nếu xảy ra vi phạm sẽ rất khó khắc phục. Đáng chú ý, nhiều ý kiến yêu cầu luật phải ghi bằng chữ rõ ràng: mọi quyết định được phân cấp phải đi kèm cơ chế kiểm tra, giám sát độc lập và trách nhiệm giải trình. Nói cách khác, phân cấp chỉ có ý nghĩa khi gắn với quyền quyết định thực chất và thời hạn xử lý cụ thể cho từng thủ tục, chứ không phải “đổi chữ ký” nhưng quy trình vẫn lòng vòng qua nhiều cửa. Nếu Quốc hội bỏ qua yêu cầu này, phân quyền sẽ biến thành “chia rủi ro” mơ hồ, khiến không ai chịu trách nhiệm cuối cùng.
Mở rộng chuỗi giá trị dầu khí gắn với chuyển dịch năng lượng
Dự thảo Luật Dầu khí sửa đổi không chỉ lo chuyện thượng nguồn mà còn mở khung pháp lý cho năng lượng ngoài khơi, dịch vụ dầu khí kỹ thuật cao và thu giữ, lưu trữ carbon. Điểm tiến bộ là lần đầu tiên đưa khái niệm năng lượng ngoài khơi vào luật, cho phép tận dụng công trình dầu khí hiện hữu để phục vụ các dự án điện gió ngoài khơi, phù hợp xu thế chuyển dịch năng lượng và phát huy hiệu quả nguồn lực đã đầu tư trên biển. Đây là cách tiếp cận thông minh: kéo dài chuỗi giá trị dầu khí bằng dịch vụ và hạ tầng dùng chung, thay vì chỉ chăm chăm vào khai thác mỏ. Tuy vậy, các quy định hiện mới dừng ở mức định hướng, thiếu nguyên tắc phối hợp giữa các chủ thể khi cùng sử dụng một không gian biển cho nhiều mục tiêu khác nhau. Nếu không có cơ chế xử lý xung đột rõ ràng, các dự án dầu khí và năng lượng ngoài khơi sẽ dễ rơi vào tình trạng dẫm chân, chờ nhau thẩm định, kéo dài thời gian chuẩn bị đầu tư – đúng kiểu vướng mắc hành chính mà luật đang cố gắng khắc phục.
Kỳ vọng sau kỳ họp: từ tháo gỡ điểm nghẽn đến bảo đảm an ninh năng lượng
Ngành dầu khí đang đối mặt đồng thời với suy giảm sản lượng tại các mỏ truyền thống, yêu cầu bảo đảm an ninh năng lượng và sức ép chuyển dịch năng lượng sạch hơn. Trong bối cảnh đó, Luật Dầu khí sửa đổi là cơ hội để tái thiết cơ chế phân cấp theo hướng Nhà nước tập trung vào chính sách, thẩm định và giám sát, còn doanh nghiệp chủ động hơn trong tổ chức thực hiện, xử lý nhanh các vấn đề phát sinh. Theo Chủ tịch Hội Dầu khí Việt Nam, chỉ khi những điểm nghẽn thể chế được tháo gỡ, Petrovietnam mới có thể phát huy vai trò doanh nghiệp đầu tàu, đẩy nhanh tiến độ dự án, khai thác hiệu quả tài nguyên và củng cố an ninh năng lượng quốc gia. Tuy nhiên, để đạt được kỳ vọng đó, cơ quan soạn thảo còn phải phối hợp chặt với các bộ, ngành liên quan để bảo đảm thống nhất với các dự án sửa đổi Luật Điện lực và Luật Tài nguyên, môi trường biển đang chuẩn bị trình Quốc hội. Quyền phải đi cùng trách nhiệm, phân cấp phải song hành với hậu kiểm; nếu Quốc hội giữ được hai nguyên tắc này trong bản luật cuối cùng, Luật Dầu khí sửa đổi mới có cơ hội trở thành bước ngoặt chứ không chỉ là bản cập nhật kỹ thuật.
