Luật Dầu khí sửa đổi: từ siết thủ tục đến phân quyền năng lượng
Luật Dầu khí sửa đổi là bước điều chỉnh thể chế nhằm hoàn thiện cơ chế phân cấp, phân quyền trong quản lý hoạt động dầu khí, rút ngắn chuỗi thủ tục hành chính, tạo hành lang pháp lý thuận lợi hơn để phát triển dầu khí ngoài khơi và các chuỗi giá trị năng lượng mới, qua đó nâng cao năng lực cạnh tranh và thu hút đầu tư dài hạn cho ngành năng lượng quốc gia. Điểm đáng nói của Luật Dầu khí sửa đổi không phải là bổ sung thêm tầng nấc kiểm soát, mà là tháo gỡ điểm nghẽn về thủ tục, chuyển một phần quyền quyết định từ các cơ quan quản lý sang chủ thể có năng lực chuyên môn – mà trung tâm là Petrovietnam. Trong ngành có chu kỳ đầu tư dài, vốn lớn, rủi ro cao và phụ thuộc mạnh vào địa chất, thị trường năng lượng, mọi chậm trễ trong phê duyệt đều biến trực tiếp thành chi phí. Việc dám phân quyền năng lượng, nếu được thiết kế đúng, là tuyên bố rõ ràng rằng Việt Nam muốn cạnh tranh trong cuộc chơi dầu khí ngoài khơi chứ không chỉ quản lý an toàn trên giấy.
Phân cấp, phân quyền: rút ngắn thời gian, cắt giảm chi phí và rủi ro
Theo định hướng mới, Petrovietnam được giao xem xét, phê duyệt hoặc chấp thuận nhiều nội dung chuyên môn trên cơ sở thẩm định của cơ quan quản lý nhà nước, chủ yếu là Bộ Công Thương. Từ đề cương điều tra cơ bản sử dụng vốn ngoài ngân sách đến kế hoạch lựa chọn nhà thầu, nội dung hợp đồng và điều chỉnh hợp đồng dầu khí, các quyết định này được đưa về một đầu mối chuyên nghiệp thay vì “xin – cho” qua nhiều tầng. Trong thực tế, hợp đồng dầu khí ngoài khơi luôn phát sinh các tình huống cần xử lý nhanh: gia hạn thời hạn hợp đồng, gia hạn giai đoạn tìm kiếm – thăm dò trong trường hợp đặc biệt, kéo dài thời gian giữ lại diện tích phát hiện khí, tạm dừng thực hiện quyền và nghĩa vụ khi bất khả kháng, mở rộng diện tích hợp đồng hoặc hợp nhất phát hiện, mỏ dầu khí. Việc phân cấp hợp lý sẽ góp phần rút ngắn thời gian xử lý, giảm chi phí và nâng cao hiệu quả triển khai. Nếu vẫn giữ mô hình “quyết cái gì cũng phải ngửa lên trên”, Việt Nam khó có thể cạnh tranh với các nước đã quen ra quyết định nhanh trong lĩnh vực dầu khí ngoài khơi.
Trao thêm quyền cho Petrovietnam: bước ngoặt trong tư duy quản lý
Thảo luận về dự thảo Luật Dầu khí sửa đổi, các đại biểu Quốc hội đánh giá cao việc tiếp tục mở rộng thẩm quyền cho Petrovietnam trong tổ chức thực hiện hoạt động dầu khí, coi đây là bước cải cách phù hợp với chủ trương phân quyền năng lượng. Nhiều nội dung đã được chuyển từ cơ chế xin ý kiến nhiều cấp sang giao quyền chủ động hơn cho tập đoàn trong phạm vi chức năng được giao. Điều này thể hiện rõ sự dịch chuyển từ mô hình can thiệp hành chính trực tiếp sang giao quyền cho chủ thể có đủ năng lực chuyên môn và chịu trách nhiệm thực hiện. Tuy vậy, các đại biểu nhấn mạnh phân quyền chỉ hiệu quả khi đi cùng quyền quyết định thực chất, chứ không chỉ chuyển thẩm quyền ký mà quy trình vẫn qua nhiều tầng. Nguyên tắc được đề xuất là “một việc – một đầu mối – một cấp quyết định – một thời hạn – một chủ thể chịu trách nhiệm”. Nếu Luật chỉ “hứa” giao thêm quyền nhưng không làm rõ tư cách của Petrovietnam khi thực hiện quyền nước chủ nhà, phạm vi trách nhiệm của cơ quan quản lý nhà nước và cơ chế phối hợp, thì rủi ro pháp lý và thủ tục chồng chéo sẽ vẫn còn. Việc Luật giao thêm quyền mới chỉ là điều kiện cần; điều kiện đủ là phải có cơ chế thực thi tương ứng.
Chuỗi giá trị dầu khí và năng lượng ngoài khơi: cạnh tranh không chỉ bằng trữ lượng
Một điểm mới quan trọng là việc đưa phát triển chuỗi giá trị dầu khí và năng lượng ngoài khơi thành trọng tâm thảo luận của Quốc hội khi sửa Luật. Các đại biểu đề nghị hoàn thiện hành lang pháp lý để phát triển chuỗi giá trị này, nâng cao hiệu quả khai thác tài nguyên và bảo đảm an ninh năng lượng. Đây là cách tiếp cận coi dầu khí ngoài khơi không tách rời các ngành năng lượng mới như điện khí, hydrogen, năng lượng tái tạo ngoài khơi, thu giữ và lưu trữ CO2. Xu hướng quốc tế đang chuyển sang quản lý tổng hợp tài nguyên trong lòng đất (địa năng lượng), bao gồm dầu khí, hydro tự nhiên, địa nhiệt và các loại khí hiếm như helium, bên cạnh hoạt động thu giữ và lưu trữ CO2. Một số đại biểu đề nghị cho phép hoạt động điều tra cơ bản dầu khí kết hợp điều tra các tài nguyên năng lượng khác dưới bề mặt nhằm nâng cao hiệu quả sử dụng dữ liệu và hạ tầng. Đồng thời, cần quy định nguyên tắc sử dụng chung hạ tầng ngoài khơi – giàn khai thác, đường ống dẫn khí, tuyến cáp điện, hệ thống thông tin liên lạc, kho chứa, cảng chuyên dùng, trung tâm điều khiển… – để tối ưu hóa nguồn lực xã hội và giảm chi phí cho các dự án năng lượng mới.
Từ luật đến năng lực cạnh tranh: cần một thiết kế thực thi thông minh
Trong bối cảnh suy giảm sản lượng tại các mỏ truyền thống, yêu cầu bảo đảm an ninh năng lượng và chuyển dịch sang các dạng năng lượng mới, việc sửa Luật Dầu khí là bắt buộc chứ không phải lựa chọn. Trong hoạt động dầu khí, thời gian chính là chi phí; phân cấp, phân quyền rõ ràng giúp giảm chi phí thời gian, chi phí cơ hội của nhà đầu tư và rút ngắn quá trình từ phát hiện, thẩm lượng, phê duyệt kế hoạch phát triển mỏ (FDP), quyết định đầu tư cuối cùng (FID) đến khai thác dòng dầu, khí đầu tiên. Theo phân tích của các chuyên gia, để cơ chế phân cấp đi vào thực chất, Luật cần quy định rõ phạm vi thẩm quyền của Chính phủ, Bộ Công Thương, Petrovietnam và người điều hành hợp đồng dầu khí, cũng như thời hạn xử lý từng thủ tục, trách nhiệm của từng chủ thể. Đồng thời, dự thảo còn phải cụ thể hóa cơ chế phối hợp với phát triển điện khí, hydrogen và năng lượng tái tạo ngoài khơi, nguyên tắc sử dụng chung hạ tầng kỹ thuật và giao Chính phủ quy định chi tiết. Nếu làm được, Luật Dầu khí sửa đổi sẽ không chỉ tháo gỡ điểm nghẽn hiện tại mà còn tạo nền tảng cạnh tranh năng lượng khu vực trong tương lai, với lợi thế là hạ tầng dầu khí ngoài khơi đã được tích lũy nhiều thập niên.
