Gạo Việt: từ giá rẻ đến thương hiệu cao cấp

Từ cuộc chơi giá rẻ đến bài toán giá trị: vì sao gạo Việt phải đổi chiến lược?

Chiến lược mới của gạo Việt xuất khẩu là dịch chuyển từ cạnh tranh bằng giá rẻ sang tập trung nâng chất lượng gạo, xây dựng thương hiệu gạo cao cấp và đa dạng hóa thị trường gạo, nhằm tăng giá trị thay vì chỉ tăng sản lượng trong bối cảnh nguồn cung toàn cầu dồi dào và các yêu cầu kỹ thuật ngày càng khắt khe. Đây không chỉ là điều chỉnh mang tính kỹ thuật mà là bước ngoặt tư duy: nếu tiếp tục bán gạo như một loại hàng hóa phổ thông, Việt Nam sẽ mắc kẹt trong vòng xoáy khối lượng tăng, giá trị giảm. Thực tế, 7 tháng đầu năm, lượng gạo Việt xuất khẩu đạt khoảng 5,5 triệu tấn nhưng giá trị lại giảm so với cùng kỳ, dù giá bình quân đang hồi phục nhẹ, cho thấy mô hình cạnh tranh chủ yếu bằng giá đã hết dư địa tăng trưởng.

Mục tiêu 7–7,5 triệu tấn: dư địa lượng đã cạn, buộc phải nâng giá trị

Điểm nghẽn lớn nhất hiện nay không phải là sản lượng, mà là giá trị mỗi tấn gạo Việt xuất khẩu. Sản lượng lúa năm 2026 được dự báo đáp ứng đủ nhu cầu trong nước, dự trữ và xuất khẩu khoảng 7–7,5 triệu tấn gạo, trong đó khu vực Đồng bằng sông Cửu Long vẫn là tâm điểm gạo hàng hóa. Một câu đáng trích: "Trong những tháng còn lại của năm, dư địa để tăng xuất khẩu bằng cách tăng mạnh lượng hàng là không lớn. Muốn cải thiện kim ngạch, hướng đi phù hợp hơn là nâng giá trị của sản phẩm xuất khẩu". Sau khi đã xuất khoảng 5,5 triệu tấn, phần còn lại cho những tháng cuối năm chỉ ước 1,5–2 triệu tấn, nghĩa là bài toán tăng doanh thu không thể trông chờ ở khối lượng mà phải đến từ nâng chất lượng gạo, chuyển dịch sang thương hiệu gạo cao cấp và những phân khúc có mức giá cao hơn.

Thị trường thế giới đảo chiều: cơ hội hay bẫy cho gạo Việt?

Bối cảnh quốc tế là lời nhắc rõ ràng rằng gạo Việt không còn được phép tự mãn. Giá gạo của Ấn Độ – nước xuất khẩu lớn nhất thế giới – đã tăng lên mức cao nhất trong gần 10 tháng vì nguồn cung thu hẹp và nhu cầu nhập khẩu dần phục hồi, tạo dư địa giá tốt hơn nhưng đồng thời giữ áp lực cạnh tranh rất lớn. Trong khi đó, dự báo El Nino có thể quay trở lại với cường độ mạnh nhất hơn 70 năm khiến nhiều nước chạy đua tăng dự trữ lương thực, giữ mặt bằng giá gạo nguyên liệu ở mức cao và tạo lực đỡ cho thị trường trong nước. Nghe có vẻ thuận lợi, nhưng nếu doanh nghiệp vẫn bán gạo phổ thông, giá rẻ, lợi thế này sẽ nhanh chóng bị nhấn chìm trong cuộc đua khối lượng. Lựa chọn khôn ngoan là chớp lấy giai đoạn giá đang có xu hướng tốt để tái định vị gạo Việt ở phân khúc chất lượng cao, thay vì tiếp tục đứng ở đáy của chuỗi giá trị.

Nâng chất lượng gạo và xây thương hiệu gạo cao cấp: lợi thế sống còn

Nếu phải chọn một ưu tiên chiến lược, đó phải là nâng chất lượng gạo đi kèm xây dựng thương hiệu gạo cao cấp. Gạo Việt Nam đã có lợi thế ở nhóm sản phẩm chất lượng cao, nhưng phân khúc gạo trắng phổ thông vẫn bị kìm bởi cạnh tranh giá từ các nhà xuất khẩu khác. Theo Hiệp hội Lương thực Việt Nam, mở rộng thị trường sẽ không tạo chuyển biến về giá trị nếu sản phẩm vẫn chủ yếu cạnh tranh bằng giá, vì vậy việc phát triển thương hiệu gạo quốc gia trên nền tảng các giống như ST25, Jasmine và các dòng gạo thơm được xem là hướng đi quan trọng để từng bước chuyển lợi thế của gạo Việt từ giá cả sang chất lượng và thương hiệu. Tham vọng nhắm tới phân khúc cao cấp đi kèm thách thức giữ chất lượng ổn định, nâng khả năng truy xuất nguồn gốc, kiểm soát chất lượng ngay từ vùng nguyên liệu để đáp ứng tiêu chuẩn ngày càng cao của thị trường nhập khẩu.

Đa dạng hóa thị trường gạo và giám sát chính sách: chiếc khiên chống rủi ro

Một sai lầm chiến lược là phụ thuộc vào vài thị trường truyền thống, nhất là khi các nước này bắt đầu siết quản lý nhập khẩu. Philippines hiện vẫn là thị trường lớn nhất, chiếm gần một nửa kim ngạch, nhưng nước này đang tăng cường thu mua trong nước và cân nhắc biện pháp phòng vệ với gạo nhập khẩu, có thể bóp chặt dư địa tăng trưởng của gạo Việt tại đây. Trong khi đó, Trung Quốc đang tăng mua, mở ra cơ sở để doanh nghiệp mở rộng thị trường và giảm dần phụ thuộc vào các đầu ra quen thuộc. Theo phân tích, để đạt mục tiêu 7,73 triệu tấn, doanh nghiệp phải theo dõi sát chính sách thương mại và nhu cầu từ các thị trường trọng điểm để chủ động kế hoạch thu mua, chế biến và xuất khẩu, đồng thời đa dạng hóa thị trường gạo sang những khu vực tiềm năng như châu Phi nhằm phân tán rủi ro. Đây không chỉ là chiến lược tăng sản lượng, mà là cách bảo vệ giá trị thương hiệu trước các cú sốc chính sách bất ngờ.