Giáo dục AI phải dạy cách suy nghĩ, không chỉ cách dùng công cụ
Giáo dục AI là việc trang bị cho học sinh hiểu biết về trí tuệ nhân tạo, tư duy số và tính toán, cùng khả năng sử dụng công nghệ an toàn, có trách nhiệm và biết đánh giá giới hạn của nó. AI trong trường học đang mở rộng từ công cụ hỗ trợ dạy và học thành nội dung cần được dạy có chủ đích. Đó là chuyển dịch đáng ủng hộ: nếu học sinh chỉ học cách nhập câu lệnh, các em có thể dùng AI mà không biết kiểm tra điều nhận được. Đồng Tháp đang triển khai giáo dục AI ở trường phổ thông trong bối cảnh ngành giáo dục địa phương thúc đẩy chuyển đổi số và thực hiện định hướng đột phá phát triển giáo dục, đào tạo ban hành tháng 8/2025. Mục tiêu của địa phương là xây dựng hệ thống giáo dục AI tích hợp ở các cấp học, song nguồn thông tin hiện có không nêu mốc hay tỷ lệ cụ thể cho phổ thông. Vì vậy, điều đáng bàn không phải là chạy theo một con số chưa được xác nhận, mà là xác định học sinh sẽ học được gì.
Định hướng của Đồng Tháp gắn giáo dục AI với tư duy số, tư duy tính toán, đạo đức và khả năng sử dụng AI an toàn, có trách nhiệm. Đây là nền tảng hợp lý hơn việc biến AI thành một môn học chỉ xoay quanh ứng dụng mới nhất. Tỉnh cũng đặt giáo dục trong mục tiêu dài hạn xây dựng nguồn nhân lực có khả năng thích ứng với nền kinh tế số và các ngành công nghệ chiến lược; tầm nhìn đến năm 2035 là để năng lực sử dụng, ứng dụng AI trở thành kỹ năng phổ biến của lực lượng lao động. Với học sinh, điều đó có nghĩa kỹ năng AI học sinh cần có không chỉ là thao tác với phần mềm, mà còn là hiểu cách công nghệ ảnh hưởng đến thông tin, học tập và quyết định của mình.
Chứng chỉ của EU đặt trọng tâm vào kiểm chứng và tự chủ
Liên minh châu Âu đang xây dựng chương trình chứng chỉ AI để đánh giá kiến thức và kỹ năng sử dụng công nghệ của học sinh 15 tuổi, dự kiến thí điểm trong năm học 2027–2028. Chứng chỉ này chưa bắt buộc và vẫn ở giai đoạn xây dựng, nên không nên xem đó là chuẩn đã áp dụng trên toàn EU. Dù vậy, hướng thiết kế đáng chú ý: học sinh cần hiểu AI hoạt động ra sao, kiểm tra độ chính xác của thông tin, nhận diện nội dung có tính thao túng và biết khi nào không nên dựa vào công cụ. Đây là cách tiếp cận coi năng lực phán đoán là một phần của năng lực công nghệ, chứ không phải phần phụ.
Sáng kiến được đưa ra khi kỹ năng nền tảng của học sinh châu Âu là mối quan ngại: kết quả PISA 2025 cho thấy khoảng 33% học sinh 15 tuổi tại EU chưa đạt mức tối thiểu về đọc hiểu và toán học. Chi tiết này nhắc rằng AI không thể thay thế nền tảng học tập yếu. Công cụ có thể hỗ trợ cá nhân hóa bài học, nhưng nếu học sinh chưa đọc hiểu tốt, các em cũng khó đánh giá câu trả lời do AI tạo ra. Vì vậy, giá trị của chứng chỉ AI sẽ phụ thuộc vào việc đánh giá được khả năng tư duy độc lập và kiểm chứng thông tin, thay vì chỉ kiểm tra kiến thức thuật ngữ.
Các nước chọn những con đường khác nhau
Hàn Quốc, Nhật Bản và Singapore cho thấy AI có thể bước vào lớp học qua những cánh cửa khác nhau. Hàn Quốc hướng tới sách giáo khoa số tích hợp AI, bắt đầu ở Toán, tiếng Anh và Tin học, với mục tiêu cá nhân hóa nội dung theo dữ liệu học tập của từng em. Nhật Bản tập trung vào đào tạo kỹ năng thực hành và hỗ trợ giảng dạy; các ứng dụng được đề cập gồm hướng dẫn thao tác kỹ thuật và phản hồi trong những lĩnh vực như sản xuất công nghiệp, chăm sóc sức khỏe. Singapore sử dụng nền tảng Student Learning Space để phân tích kết quả, điều chỉnh nội dung và bài tập theo nhu cầu học sinh. Khác biệt nằm ở trọng tâm: Hàn Quốc nhấn vào học liệu cá nhân hóa, Nhật Bản vào thực hành, Singapore vào điều chỉnh tiến trình học.
Châu Âu còn có hướng phổ cập hiểu biết nền tảng: khóa học trực tuyến Elements of AI đã thu hút hơn một triệu người học tại 170 quốc gia và được dịch sang 26 ngôn ngữ. So với các mô hình đặt AI ngay trong sách giáo khoa hay nền tảng học tập, chứng chỉ EU nhấn mạnh việc xác nhận năng lực sử dụng và đánh giá thông tin. Không có một hình thức nào tự nó giải quyết được mọi nhu cầu. Cá nhân hóa có thể giúp học sinh củng cố kiến thức, còn thực hành giúp biến hiểu biết thành kỹ năng; nhưng cả hai đều cần đi cùng quyền riêng tư, cơ hội tiếp cận công bằng và hướng dẫn để tránh lệ thuộc vào công cụ.
Đích đến nên là năng lực có thể dùng ngoài lớp học
Đối chiếu các cách làm cho thấy mục tiêu chung không nên dừng ở việc đưa AI vào trường, mà phải giúp học sinh học, kiểm tra và quyết định có trách nhiệm. Đồng Tháp nêu nền tảng tư duy số, tính toán, đạo đức và an toàn; EU dự kiến đánh giá hiểu biết, kiểm chứng và khả năng nhận diện thao túng; còn các mô hình ở Hàn Quốc, Nhật Bản, Singapore tập trung vào cá nhân hóa, thực hành hoặc điều chỉnh bài học. Những lựa chọn này có thể bổ trợ nhau, nhưng không thể thay thế việc đào tạo giáo viên và bảo đảm mọi học sinh được tiếp cận. Khi nội dung AI thay đổi nhanh, chương trình cũng cần được cập nhật thay vì đóng khung vào một bộ công cụ nhất thời.
Kết luận đáng rút ra là chứng chỉ AI có thể tạo một thước đo chung, nhưng không phải đích đến duy nhất của giáo dục AI. Nhà trường nên đánh giá học sinh qua khả năng giải thích cách dùng AI, kiểm tra đầu ra, nhận diện rủi ro và hoàn thành nhiệm vụ bằng tư duy của chính mình. Nếu các kỹ năng đó được dạy xuyên suốt từ phổ thông, AI sẽ trở thành phương tiện hỗ trợ học tập thay vì chiếc nạng thay thế suy nghĩ.
