Thi THPT trên máy tính: bước ngoặt số hóa nhưng không thể lơ là rủi ro
Thi THPT trên máy tính là hình thức tổ chức kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông bằng hệ thống máy tính, trong đó đề, bài làm và kết quả được xử lý, lưu trữ trên hạ tầng số thay cho giấy truyền thống, áp dụng tại các địa phương đủ điều kiện về cơ sở vật chất, hạ tầng kỹ thuật và nhân lực, đi kèm các giải pháp công nghệ để tăng minh bạch, chặn gian lận và giảm sai sót kỹ thuật. Theo đề án thi tốt nghiệp mới, từ năm 2027 kỳ thi sẽ tổ chức trên máy tính tại những nơi đáp ứng các điều kiện hạ tầng. Đây không phải thử nghiệm nhỏ lẻ mà là một cuộc đại phẫu quy trình thi cử, chạm tới lợi ích và tâm lý của hàng trăm nghìn thí sinh mỗi năm. Về lý thuyết, thi THPT trên máy tính có tiềm năng xóa bớt những kẽ hở gian lận của mô hình thi trên giấy và đồng bộ hóa dữ liệu với quá trình chuyển đổi số giáo dục, nhưng chỉ hiệu quả nếu các rủi ro kỹ thuật được nhìn nhận thẳng thắn và xử lý từ sớm.
Minh bạch hơn, ít gian lận hơn: Lợi ích không tự đến nếu hệ thống yếu
Lý do lớn nhất khiến xã hội ủng hộ đề án thi tốt nghiệp chuyển sang máy tính là kỳ vọng về một kỳ thi minh bạch hơn và ít gian lận hơn so với thi truyền thống. Toàn bộ quá trình làm bài, chấm trắc nghiệm và lưu trữ kết quả diễn ra trên hệ thống số, hạn chế nguy cơ can thiệp điểm thi hoặc sai sót thủ công. Theo Cục Quản lý Chất lượng, thi trên máy giúp giảm các khâu in sao, vận chuyển, bàn giao đề và chấm bài, đồng thời ghi nhận trực tiếp, đầy đủ quá trình làm bài để phân tích chất lượng câu hỏi và chất lượng giáo dục. "Trong giai đoạn chuyển tiếp, đề án dự kiến tổ chức song song thi trên giấy và thi trên máy tính tại những địa phương, điểm thi đáp ứng điều kiện" – cách tiếp cận này vừa thận trọng, vừa bảo đảm giá trị tương đương giữa hai phương thức. Nhưng lợi ích chỉ trở thành hiện thực nếu hạ tầng kỹ thuật đủ ổn định, bởi một kỳ thi không thể minh bạch nếu hàng nghìn thí sinh bị lỗi hệ thống ngay trong phòng thi.
Xác thực CCCD điện tử: lá chắn công nghệ để chặn gian lận thi cử
Muốn chặn gian lận thi cử một cách nghiêm túc, thi THPT trên máy tính không thể chỉ dừng ở chuyện đưa đề lên màn hình, mà phải gắn chặt với xác thực CCCD điện tử. Mô hình thi online tập trung qua nền tảng công nghệ xác thực thẻ CCCD gắn chíp điện tử đang được thí điểm ở Hà Tĩnh cho thấy một cách làm đáng chú ý: thí sinh phải trải qua đầy đủ bước kiểm tra, xác thực thông tin bằng căn cước công dân gắn chip trước khi làm bài. Tổng cộng 221 học sinh lớp 12 đã tham gia các ca kiểm tra môn Toán theo hình thức này, làm trắc nghiệm trong 45 phút và được hệ thống tự động đóng, chấm điểm ngay khi kết thúc. Mô hình được kỳ vọng trở thành giải pháp hiệu quả giúp bảo đảm tính chính xác, độ tin cậy cao, ngăn chặn các hành vi gian lận, giả mạo giấy tờ, nhờ người thi hộ. Nếu xác thực CCCD điện tử được tích hợp bài bản vào đề án thi tốt nghiệp, kỳ thi sẽ có thêm một lớp bảo vệ vững chắc, điều mà thi giấy trước đây rất khó đạt được.
Thách thức kỹ thuật: lỗi hệ thống, mất điện và bài học từ các kỳ thi khác
Lợi ích công nghệ luôn đi kèm rủi ro công nghệ, và thi THPT trên máy tính không là ngoại lệ. Kinh nghiệm từ các kỳ thi đánh giá năng lực cho thấy hệ thống thi có thể sập nếu không chuẩn bị kỹ: đã có kỳ thi ghi nhận lỗi hệ thống khiến hơn 6.500 thí sinh không làm được bài vì tài nguyên máy chủ bị quá tải. Có điểm thi khác, chỉ một cú đá vào ổ cắm điện đã làm mất nguồn máy tính của 5 thí sinh, khiến kết quả sau 35 phút không được ghi nhận vì máy sập đột ngột. Những ví dụ này cảnh báo rất rõ: nếu không xây dựng cơ chế tự động lưu bài định kỳ, ghi nhật ký thao tác, bố trí máy dự phòng, nguồn điện dự phòng và quy trình xử lý tình huống kỹ thuật, kỳ thi trên máy sẽ dễ tái diễn các sự cố quy mô lớn. Vấn đề không nằm ở bản thân định dạng thi số mà ở cách chúng ta thiết kế hạ tầng và kịch bản ứng phó: coi lỗi hệ thống là chuyện "thi thoảng" hay là rủi ro phải được dự phòng nghiêm túc như gian lận.
Chuẩn bị hạ tầng vùng miền và bảo vệ thí sinh trước mọi sai sót
Đề án thi tốt nghiệp xác định rõ: chỉ áp dụng thi THPT trên máy tính ở những địa phương, điểm thi đáp ứng đầy đủ điều kiện về cơ sở vật chất, hạ tầng kỹ thuật và nhân lực; không triển khai đồng loạt khi điều kiện giữa các vùng chưa bảo đảm. Đây là bước đi đúng, vì sự chênh lệch thiết bị, kết nối và kỹ năng sử dụng máy tính có thể biến cách thi thành một bất công mới nếu không được tính toán kỹ. Học sinh phải được làm quen trước với hình thức thi, và địa phương phải có phương án hỗ trợ những em ít điều kiện tiếp cận máy tính. Đồng thời, kết quả thi cần được lưu trữ an toàn trên hệ thống máy chủ để giảm thủ tục giấy tờ và tạo thuận lợi cho thanh tra, xác minh sau kỳ thi. Khi các vụ gian lận ở một số trường chuyên cho thấy chỉ một kẽ hở tổ chức cũng đủ làm lung lay niềm tin xã hội, việc chuyển sang thi trên máy càng phải đi kèm cơ chế bảo vệ thí sinh trước mọi sai sót kỹ thuật và mọi khả năng can thiệp con người. Nếu không, kỳ thi số hóa sẽ chỉ là lớp vỏ hiện đại khoác lên những vấn đề cũ.
