Thi tốt nghiệp THPT trên máy tính: thách thức và cơ hội

Thi tốt nghiệp THPT trên máy tính là gì và vì sao TPHCM gần như không thể đứng ngoài?

Thi tốt nghiệp THPT trên máy tính là hình thức kỳ thi số hóa học sinh dùng máy tính hoặc máy tính bảng để làm bài trên hệ thống phần mềm, thay cho đề giấy, bài thi giấy truyền thống, đồng thời đòi hỏi hạ tầng công nghệ trường học, ngân hàng câu hỏi số và quy trình kỹ thuật an toàn để đảm bảo chấm điểm nhanh, chính xác và công bằng cho mọi thí sinh. Nhìn từ TPHCM – địa phương có số lượng thí sinh thi tốt nghiệp cao nhất cả nước – việc chuyển sang kỳ thi số không còn là câu chuyện “nên hay không”, mà là câu hỏi “chuẩn bị như thế nào để không tạo ra bất bình đẳng”. Theo Sở Giáo dục và Đào tạo TPHCM, chỉ riêng năm 2026 thành phố có gần 140.000 thí sinh dự thi tốt nghiệp, tăng gần 60% so với 2024 sau sáp nhập địa giới. Với quy mô này, thi tốt nghiệp THPT trên máy tính mang lại cơ hội chuẩn hóa, tự động hóa quy trình thi, nhưng cũng phơi bày mọi điểm yếu hạ tầng nếu chuẩn bị nửa vời. Những năm tới, TPHCM buộc phải coi đây là dự án chiến lược, không chỉ là một cuộc thử nghiệm mang tính phong trào.

Mô hình tham gia tự nguyện: lựa chọn khôn ngoan nhưng không dễ vận hành

Điểm tích cực nhất của giai đoạn thí điểm là học sinh được quyền chọn giữa thi giấy và thi tốt nghiệp THPT trên máy tính. Cách tiếp cận tự nguyện này có ý nghĩa tâm lý rất lớn: thế hệ đầu tiên không bị ép buộc, có thời gian làm quen với giao diện làm bài, thao tác nộp bài, kiểm tra đáp án. Các hiệu trưởng ở TPHCM cũng ủng hộ phương án này, bởi khi học sinh tự đăng ký thì chính các em sẽ chủ động rèn kỹ năng số, giảm tâm lý “chuột bạch” trong kỳ thi quan trọng nhất đời học phổ thông. Tuy vậy, lựa chọn tự nguyện không hề dễ tổ chức. Một trường có hàng trăm học sinh lớp 12 nhưng chỉ vài chục máy tính sẽ buộc phải chia ca thi, phân luồng thí sinh giấy – máy, đa dạng phương án coi thi. Nếu các hướng dẫn kỹ thuật của Bộ đến muộn, trường sẽ phải xoay xở trong thời gian ngắn, và phần rủi ro luôn đổ lên nhóm học sinh chọn thi số. Tự nguyện là khôn ngoan, nhưng chỉ thực sự công bằng khi năng lực tổ chức của trường được nâng lên tương ứng.

Hạ tầng công nghệ trường học: điểm nghẽn lớn nhất của kỳ thi số hóa học sinh

Không phải năng lực số của học sinh, mà hạ tầng công nghệ trường học mới là điểm nghẽn đầu tiên của kỳ thi số hóa. Một trường như THPT Trường Chinh có khoảng 850 học sinh lớp 12 nhưng chỉ có 3 phòng máy, mỗi phòng khoảng 45 máy; nếu tất cả cùng thi trên máy tính thì không thể tổ chức một ca duy nhất. Bài toán kỹ thuật không chỉ là “có đủ máy hay không”, mà là mạng internet liệu chịu nổi hàng trăm phiên thi đồng thời, nguồn điện có ổn định, hệ thống dự phòng ra sao nếu phần mềm bị treo hoặc cúp điện giữa kỳ thi. TPHCM hiện cũng đặt mục tiêu nâng tỉ lệ trường đạt chuẩn quốc gia, nhưng con số mới chỉ 32% tính đến 31/5/2026, đặc biệt khối mầm non tư thục chỉ đạt 3,7%. Điều đó cho thấy khoảng cách hạ tầng không nhỏ. Nếu không có kế hoạch đầu tư rõ ràng – từ phòng thi số, thiết bị dự phòng, đến đội ngũ kỹ thuật tại chỗ – thì kỳ thi số chỉ là lớp sơn hiện đại trên nền móng cũ kỹ, tiềm ẩn nguy cơ sự cố ngay trong năm đầu thí điểm.

Ngân hàng đề, quy trình kỹ thuật và phối hợp đa bên: điều kiện để thi số không làm khó học sinh

Thi tốt nghiệp THPT trên máy tính không chỉ là chuyển đề giấy thành file PDF. Đó là cả hệ sinh thái gồm ngân hàng câu hỏi lớn, định dạng trắc nghiệm phù hợp với phần mềm, quy trình sinh đề và chấm điểm tự động, cùng kịch bản dự phòng khi hệ thống gặp lỗi. TPHCM đã từng bước xây dựng cơ chế đánh giá chất lượng riêng, tổ chức khảo sát trên máy tính tại một số trường như THPT Tam Phú, nơi 100% học sinh lớp 10 và 50% học sinh khối 11, 12 tham gia kiểm tra trên máy. Đây là vốn kinh nghiệm quý, nhưng chưa đủ cho một kỳ thi quốc gia. Muốn thi số không làm khó học sinh, ngành giáo dục phải phối hợp chặt giữa Sở, trường và các nhà cung cấp công nghệ: từ chuẩn hóa giao diện thi, hướng dẫn thao tác, đến diễn tập tình huống mất kết nối, sai lệch dữ liệu. Nếu quy trình kỹ thuật rõ ràng và được tập dượt, thí sinh sẽ nhìn kỳ thi số như một bước tiến tự nhiên, không phải “canh bạc” công nghệ.

Học sinh cần chuẩn bị gì từ bây giờ và kết luận: thi số là áp lực, nhưng cũng là cơ hội nâng cấp bản thân

Khi TPHCM bước vào lộ trình chuẩn bị thi số, học sinh không nên chờ trường làm hết. Kỳ thi tốt nghiệp THPT trên máy tính đòi hỏi những kỹ năng rất cụ thể: gõ nhanh, đọc hiểu trên màn hình, làm quen với bài trắc nghiệm trên giao diện phần mềm, biết kiểm tra việc lưu bài, nộp bài. Đây đều là kỹ năng số gắn liền với học tập và công việc sau này. Học sinh nên tận dụng mọi đợt kiểm tra trên máy mà trường tổ chức, xem đó là “buổi diễn tập” cho kỳ thi lớn. Các em có thể chủ động đề xuất với giáo viên việc luyện đề trực tuyến, thực hành trên các hệ thống khảo sát mà nhà trường dùng. Về phía giáo viên và trường, thay vì lo lắng thái quá, cần coi áp lực thi số là cơ hội nâng cấp toàn bộ văn hóa sử dụng công nghệ trong lớp học. Khi hạ tầng, quy trình và con người cùng nâng trình độ, kỳ thi số hóa học sinh sẽ không còn là thử nghiệm mạo hiểm, mà trở thành bước cuối cùng trong hành trình chuyển đổi số học đường đã kéo dài nhiều năm.