Thi tốt nghiệp trên máy tính: Bước ngoặt số hóa nhưng không thể làm vội
Thi tốt nghiệp trên máy tính là hình thức kỳ thi tốt nghiệp THPT trong đó thí sinh làm bài trực tiếp trên hệ thống máy tính, sử dụng phần mềm thi và ngân hàng đề số hóa, đòi hỏi các điểm thi phải bảo đảm hạ tầng công nghệ, cơ sở vật chất trường học, quy trình tổ chức và kỹ năng công nghệ thông tin của cả học sinh lẫn đội ngũ coi thi. TPHCM đang đứng trước thời điểm thí điểm THPT số với kế hoạch tổ chức thi tốt nghiệp THPT trên máy tính trong năm học 2026-2027. Điều này không chỉ là một đổi mới kỹ thuật mà là bài kiểm tra năng lực quản trị giáo dục số ở một đô thị có quy mô học sinh thuộc loại lớn nhất cả nước. Sở GD&ĐT thành phố cũng kiến nghị cho học sinh đăng ký tham gia theo hình thức tự nguyện, để giảm áp lực và tạo điều kiện chuẩn bị tâm thế từ sớm.
Khoảng trống cơ sở vật chất: Bài toán máy tính, điện và mạng chưa có lời giải nhanh
Đổi mới thi tốt nghiệp trên máy tính sẽ va chạm trực diện với thực tế cơ sở vật chất trường học. Một trường có khoảng 850 học sinh lớp 12 nhưng chỉ có 3 phòng máy, mỗi phòng khoảng 45 máy. Với cấu hình như vậy, việc tổ chức thi đồng loạt là bất khả thi; các trường buộc phải tính đến phương án chia ca, giãn thời gian thi, đồng nghĩa với áp lực quản lý và an ninh đề thi tăng lên. Kinh nghiệm tổ chức thi thử cho thấy hạ tầng không chỉ là số lượng máy mà là tổng thể: máy chủ đủ sức đáp ứng khi thí sinh đồng loạt đăng nhập, mạng nội bộ không kết nối Internet, và nguồn điện phải được duy trì ổn định. Một trục trặc ở máy chủ có thể khiến cả điểm thi đình trệ, nên 10% số lượng máy dự phòng ở mỗi phòng thi là yêu cầu tối thiểu chứ không phải xa xỉ.
Ngân hàng đề thi và quy trình: Trái tim của kỳ thi số
Nếu hạ tầng là thân máy, thì ngân hàng đề thi và quy trình là trái tim của một kỳ thi tốt nghiệp trên máy tính. Lãnh đạo ngành giáo dục thành phố đã đặt thẳng câu hỏi: nếu tổ chức thi từng đợt, ngân hàng đề có đủ để bảo đảm công bằng khi hệ thống lựa chọn đề ngẫu nhiên cho thí sinh không? Muốn công bằng, ngân hàng câu hỏi phải đủ lớn, chất lượng cao và có độ phân hóa rõ ràng; đề thi được xây dựng, phản biện chặt chẽ bởi tổ chuyên môn chứ không thể để "máy tính quyết định" một cách cơ học. Song song, quy trình thi phải được viết lại cho phù hợp môi trường số: từ cách đăng nhập, xử lý khi mất điện, đổi máy, đến quy tắc bảo mật dữ liệu và vận hành nhiều ca thi. Thực tế các đợt thi thử cho thấy quy trình hiện tại còn thiếu, và chính Bộ sẽ phải hoàn thiện, ban hành sau giai đoạn thử nghiệm.
Con người trong kỳ thi số: Năng lực công nghệ và tâm thế mới cho thí sinh, phụ huynh
Thí điểm THPT số không chỉ là câu chuyện máy móc; nó buộc toàn hệ sinh thái giáo dục thích nghi với cách thi mới. Về phía nhà trường, cán bộ coi thi cần có hiểu biết cơ bản về công nghệ để xử lý sự cố thường gặp, còn bộ phận kỹ thuật phải đủ trình độ để can thiệp khi hệ thống gặp lỗi phức tạp. Về phía học sinh, dù năng lực số nói chung được đánh giá khá tốt, các em vẫn cần thời gian làm quen thao tác, giao diện phần mềm thi và cách quản lý thời gian trên máy tính. Phương án thi tốt nghiệp trên máy tính theo hình thức tự nguyện là hợp lý, vì khi được chủ động lựa chọn, học sinh có tâm thế tốt hơn và chủ động chuẩn bị kỹ năng để tự tin bước vào kỳ thi. Phụ huynh cũng phải thay đổi kỳ vọng: thay vì lo "học tủ", phải quan tâm khả năng sử dụng công nghệ và bản lĩnh xử lý tình huống của con.
Lộ trình chuẩn bị năm 2027: Đầu tư hạ tầng song song với thay đổi nhận thức
Từ nay đến mốc chuẩn bị năm 2027, thách thức lớn nhất không phải là viết thêm một phần mềm thi, mà là tổ chức một lộ trình chuyển đổi thực tế và khả thi. Các trường sẽ phải rà soát cơ sở vật chất hiện có, lên kế hoạch bổ sung máy tính, cải thiện hệ thống mạng nội bộ, bảo đảm nguồn điện và bố trí phòng thi với khoảng cách máy 0,5m để hạn chế gian lận. Các bài kiểm tra giữa kỳ, cuối kỳ nên dần chuyển sang hình thức thi trên máy tính, ít nhất với các môn trắc nghiệm như Toán, Vật lý, Hóa học, Ngoại ngữ và Tin học để xây dựng thói quen và thử nghiệm quy trình. "Công tác khảo thí, thi cử thì quan trọng nhất là nâng cao nhận thức của đội ngũ". Nếu đội ngũ quản lý và giáo viên không coi kỳ thi số là trách nhiệm phải chuẩn bị nghiêm túc, mọi nỗ lực đầu tư hạ tầng sẽ chỉ là bề mặt, và rủi ro sẽ xuất hiện đúng vào thời điểm áp lực nhất.
