Mốc hơn 50%: bước nhảy vọt cho tầm soát sức khỏe cộng đồng
Khám sức khỏe định kỳ miễn phí là chương trình phòng ngừa bệnh do ngành y tế triển khai nhằm tầm soát sức khỏe cộng đồng, phát hiện sớm bệnh tật và yếu tố nguy cơ, đồng thời xây dựng dữ liệu quản lý sức khỏe theo vòng đời để người dân được theo dõi, điều trị kịp thời và tiết kiệm chi phí về lâu dài. Việc hơn 50% người dân cả nước đã được khám sức khỏe định kỳ miễn phí cho thấy một bước nhảy vọt về tiếp cận dịch vụ dự phòng, điều mà trước đây phần lớn chỉ dành cho những người có điều kiện kinh tế hoặc ý thức sức khỏe cao. Theo báo cáo của Bộ Y tế, tính đến 17/8, nhiều địa phương đã phủ rộng chương trình: Quảng Ninh dẫn đầu với 89% dân số được khám, tiếp đến là Đồng Tháp 83%, Lai Châu 82%, Cà Mau và Điện Biên đều đạt 80%. Những con số này không chỉ mang tính thành tích, mà còn là chỉ báo rằng mô hình tầm soát sớm đang dần trở thành chuẩn mực chăm sóc sức khỏe chứ không phải dịch vụ “xa xỉ” nữa.
Không chỉ là con số phần trăm: chất lượng khám mới quyết định hiệu quả
Điểm đáng mừng là các địa phương được đánh giá đã triển khai khám sức khỏe định kỳ miễn phí cho toàn dân một cách đồng bộ và hiệu quả bước đầu. Tuy vậy, chất lượng chuyên môn mới là yếu tố quyết định chương trình phòng ngừa bệnh có thực sự giảm gánh nặng bệnh tật hay chỉ là “phong trào” kiểm tra cho đủ lượt. Bộ Y tế đã nhấn mạnh việc khám phải thực hiện tại các cơ sở y tế đủ điều kiện, có đầy đủ bác sĩ các chuyên khoa Nội, Ngoại, Da liễu, Răng Hàm Mặt, Mắt, Tai Mũi Họng và Sản khoa. Yêu cầu này cho thấy quan điểm rõ ràng: khám sàng lọc chỉ có ý nghĩa khi người dân được tiếp cận đúng chuyên khoa, đúng chỉ định xét nghiệm. Việc giao cho bác sĩ trực tiếp khám quyết định xét nghiệm cơ bản, dựa trên tình trạng sức khỏe và vấn đề chuyên môn phát hiện trong quá trình thăm khám, là bước điều chỉnh hợp lý thay cho danh mục xét nghiệm cố định, giúp hạn chế tình trạng lãng phí xét nghiệm không cần thiết.
Khoảng cách vùng miền: khi tỷ lệ bao phủ không phản ánh toàn cảnh
Đằng sau con số hơn 50% dân số được khám sức khỏe định kỳ miễn phí là một bức tranh không đều màu. Trong khi một số tỉnh đạt tỷ lệ rất cao, thì có địa phương mới chỉ dừng ở mức thấp, với An Giang đang đứng cuối với tỷ lệ bao phủ 19% tính đến 17/8. Chênh lệch này đặt ra hai câu hỏi: người dân ở những vùng tỷ lệ thấp đang bỏ lỡ cơ hội tầm soát sức khỏe cộng đồng; và nếu “chạy đua phần trăm” mà thiếu hạ tầng y tế, liệu chất lượng khám có đảm bảo. Việc Bộ Y tế không áp dụng một gói khám cố định cho tất cả các tỉnh, mà cho phép địa phương chủ động lựa chọn danh mục khám và xét nghiệm phù hợp với điều kiện thực tế, xét trên khía cạnh linh hoạt là cần thiết. Tuy nhiên, sự linh hoạt ấy nếu thiếu chuẩn tối thiểu và giám sát chất lượng, rất dễ biến thành khoảng cách về mức độ bảo vệ sức khỏe giữa các vùng, khiến chương trình phòng ngừa bệnh không đạt được tính công bằng như kỳ vọng.
Dữ liệu số và sổ sức khỏe điện tử VNeID: nền tảng hay hình thức?
Một điểm tiến bộ của chương trình là việc gắn khám sức khỏe định kỳ miễn phí với hệ thống dữ liệu số, trong đó có sổ sức khỏe điện tử VNeID. Bác sĩ tại thời điểm khám có thể truy cập cơ sở dữ liệu của bảo hiểm xã hội, ứng dụng định danh quốc gia (VNeID) và sổ sức khỏe điện tử để khai thác thông tin, kết quả khám bệnh trước đó của người dân, giúp kế thừa và hạn chế xét nghiệm trùng lặp. Về mặt lý thuyết, đây là bước quan trọng để xây dựng hồ sơ sức khỏe theo vòng đời, giúp mỗi lần khám không phải bắt đầu từ con số 0. Song vấn đề là dữ liệu phải được nhập đầy đủ, chuẩn hóa và được sử dụng một cách chủ động, thay vì chỉ “lưu cho có”. Bộ Y tế đang xây dựng phương pháp phân tích, xử lý dữ liệu từ kết quả khám sức khỏe định kỳ, trên cơ sở mô hình bệnh tật theo độ tuổi và địa bàn, để đưa ra hướng dẫn sàng lọc theo từng nhóm bệnh cụ thể. Nếu làm tới nơi tới chốn, kho dữ liệu này sẽ là “bản đồ nguy cơ” quý giá cho y tế dự phòng; nếu không, sổ sức khỏe điện tử VNeID sẽ khó vượt qua vai trò một ứng dụng hành chính.
Từ phong trào đến hệ thống: điều gì cần thay đổi để chương trình thực chất?
Việc triển khai khám sức khỏe định kỳ miễn phí xuất phát từ yêu cầu của Thủ tướng về sàng lọc bảo đảm thực chất, hiệu quả, tiết kiệm chi phí, đồng thời hiện thực hóa tinh thần Nghị quyết số 72-NQ/TW về tăng cường bảo vệ, chăm sóc và nâng cao sức khỏe nhân dân. Mục tiêu đã rõ, nhưng để chương trình phòng ngừa bệnh đi vào chiều sâu, cần ba thay đổi lớn. Thứ nhất, nâng chất lượng tuyến cơ sở – nơi trực tiếp triển khai – đủ bác sĩ chuyên khoa và trang thiết bị phục vụ tầm soát. Thứ hai, thu hẹp khoảng cách vùng miền bằng cách đặt ra chuẩn tối thiểu về danh mục khám, song song với linh hoạt địa phương. Thứ ba, biến dữ liệu từ sổ sức khỏe điện tử VNeID thành công cụ ra quyết định chứ không chỉ là kho lưu trữ. Khi hơn 50% dân số đã được khám, câu hỏi quan trọng không còn là “đã khám bao nhiêu người”, mà là “đã phát hiện và quản lý sớm được bao nhiêu nguy cơ bệnh tật từ những lần khám đó”. Câu trả lời sẽ quyết định chương trình là một cuộc vận động ngắn hạn hay nền tảng lâu dài của tầm soát sức khỏe cộng đồng.
