Lừa đảo bằng AI nhắm vào con người, không chỉ thiết bị
Lừa đảo bằng AI là hình thức tội phạm mạng dùng công nghệ như deepfake, giả lập giọng nói và dữ liệu cá nhân để tạo tình huống có vẻ đáng tin, rồi gây áp lực khiến nạn nhân hành động trước khi kịp kiểm chứng. Đây là lý do cảnh giác chung chung không còn đủ: rủi ro không chỉ nằm ở đường link hay mật khẩu, mà còn ở cách kẻ gian điều khiển cảm xúc.
Các thủ đoạn trực tuyến đang chuyển từ gian dối thô sơ sang những kịch bản được cá nhân hóa bằng hình ảnh, âm thanh và dấu vết hành vi. Kẻ gian không nhất thiết phải vượt qua hệ thống bảo mật; họ có thể nhắm thẳng vào lòng tin, lòng tham hoặc nỗi sợ hãi. Đại tá Hà Văn Bắc, Phó cục trưởng Cục An ninh mạng thuộc Bộ Công an, cảnh báo rằng AI giúp tội phạm lợi dụng tình cảm và sự tin tưởng để thực hiện hành vi phạm tội. Vì thế, hiểu cách dùng công nghệ không đồng nghĩa với biết cách chống lại thao túng tâm lý.
Thành thạo mạng xã hội không đồng nghĩa miễn nhiễm
Quan niệm người trẻ mặc nhiên an toàn vì dùng điện thoại và mạng xã hội thành thạo là một nhầm lẫn nguy hiểm. Sự quen thuộc với ứng dụng giúp họ thao tác nhanh, nhưng không tự tạo ra khả năng nhận diện một giọng nói bị giả, một hình ảnh bị mô phỏng hay một câu chuyện khẩn cấp được dựng từ dữ liệu thật. Bởi vậy, người trẻ bị lừa không phải vì thiếu hiểu biết về công nghệ, mà có thể vì bị đặt vào tình huống căng thẳng khiến khả năng phán đoán suy giảm.
Trong các vụ “bắt cóc online” được đề cập, kẻ gian thu thập dữ liệu sinh viên từ mạng xã hội, mô phỏng hình ảnh hoặc âm thanh rồi cô lập nạn nhân về mặt tâm lý. Nạn nhân có thể bị thúc ép tự cắt liên lạc với gia đình và làm theo yêu cầu chuyển tiền. Chi tiết cá nhân hóa khiến câu chuyện nghe có vẻ xác thực; còn sự cô lập làm mất đi cơ hội nhờ người khác đánh giá tình huống. Đây là kiểu tấn công trực tiếp vào phản xạ và niềm tin, chứ không đơn thuần là một bài kiểm tra kiến thức số.
Ngắt áp lực, xác minh qua kênh độc lập
Khi nhận tin nhắn hoặc cuộc gọi khẩn cấp, dấu hiệu đáng ngờ không chỉ nằm ở chất lượng hình ảnh hay giọng nói. Hãy chú ý đến yêu cầu giữ bí mật, cắt liên lạc với người thân, hành động ngay hoặc làm theo hướng dẫn mà không được phép xác minh. Một giọng nói quen thuộc hay thông tin riêng tư chính xác cũng không đủ chứng minh người liên hệ là thật: dữ liệu có thể đã bị thu thập từ mạng xã hội.
Cách phản ứng an toàn là dừng lại, không chuyển tiền và không làm theo chỉ dẫn trong cuộc gọi; sau đó tự liên hệ người thân qua số hoặc kênh đã biết trước để kiểm chứng. Nếu bị đe dọa, đừng tự xử lý trong trạng thái bị cô lập: báo cho người tin cậy và liên hệ cơ quan chức năng. Các chuyên gia an ninh mạng khuyến nghị kiểm chứng chéo trong tình huống khẩn cấp, bảo vệ dữ liệu cá nhân và tìm hỗ trợ thay vì làm theo sức ép. Đây không phải sự đa nghi thái quá, mà là một quy trình cần tập thành phản xạ.
Sức đề kháng số phải được luyện tập
Chỉ phát cảnh báo về những chiêu trò đã xuất hiện sẽ luôn chậm hơn kẻ lừa đảo. Người dùng cần được thực hành cách nhận biết áp lực, dừng hành động và xác minh trong các tình huống mô phỏng, thay vì chỉ ghi nhớ danh sách thủ đoạn. Khi hiểu rằng nỗi sợ và lòng tin có thể bị khai thác, người trẻ có cơ hội giành lại thời gian suy nghĩ trước khi phản ứng.
Tại lễ công bố Dự án truyền thông cộng đồng CyberZ 2026 ở Trường đại học Điện lực, Hà Nội, sáng 29.10, Đại tá Hà Văn Bắc nhấn mạnh nhu cầu xây dựng năng lực nhận diện và ứng phó trước các nguy cơ thay đổi liên tục. Sáng kiến CyberZ hướng tới đưa bài tập tình huống mô phỏng vào giảng đường, đồng thời khuyến khích người trẻ tạo giải pháp truyền thông phòng ngừa và tăng kết nối giữa nhà trường, công an, các nền tảng công nghệ. Công nghệ giúp kẻ gian dựng kịch bản thuyết phục hơn; vì vậy, cách bảo vệ hiệu quả phải kết hợp bảo mật dữ liệu với thói quen xác minh và sự hỗ trợ của cộng đồng.
