Hiện đại hóa hải quan phải được đo bằng thời gian và thủ tục
Hải quan Việt Trung là hoạt động phối hợp giữa cơ quan hải quan hai nước nhằm quản lý hàng hóa qua biên giới, đơn giản hóa thủ tục hợp pháp và kiểm soát rủi ro xuyên biên giới. Với doanh nghiệp, giá trị của hợp tác này không nằm ở khẩu hiệu hiện đại hóa mà ở việc hồ sơ được xử lý nhanh hơn, dữ liệu không phải khai lặp và luồng hàng ít bị gián đoạn hơn. Ngày 9/11/2026, Cục Hải quan Việt Nam và Tổng cục Hải quan Trung Quốc hội đàm cấp cao tại trụ sở Cục Hải quan; Cục trưởng Nguyễn Văn Thọ và Phó Tổng cục trưởng Ngô Hải Bình đồng chủ trì. Chuyển đổi số, cơ chế một cửa, cửa khẩu thông minh, doanh nghiệp ưu tiên và phối hợp điều tra chống buôn lậu đều nằm trong chương trình làm việc. Cuộc gặp diễn ra trong khuôn khổ đoàn Trung Quốc tham dự Hội nghị lần thứ 11 của Ủy ban Hợp tác quản lý cửa khẩu biên giới đất liền tại Đà Nẵng. Khi thương mại xuyên biên giới tăng, phối hợp thực chất quan trọng hơn việc bổ sung thêm một lớp công nghệ rời rạc.

Cửa khẩu thông minh chỉ hữu ích khi dữ liệu và quy trình cùng kết nối
Cơ chế một cửa và chuẩn hóa dữ liệu có thể giảm tình trạng doanh nghiệp nộp trùng thông tin, chứng từ, đồng thời rút ngắn quá trình giải quyết thủ tục. Đó là lợi ích cụ thể hơn lời hứa chung về chuyển đổi số: doanh nghiệp có thể tiết kiệm thời gian, giảm chi phí tuân thủ và chủ động hơn khi lập kế hoạch vận chuyển. Thử nghiệm phương tiện vận chuyển hàng hóa tự hành trên hai tuyến chuyên dụng thuộc cặp cửa khẩu quốc tế Hữu Nghị – Hữu Nghị Quan cho thấy mô hình cửa khẩu thông minh đang được đặt vào hoạt động thực tế. Nhưng xe tự hành không tự làm thông quan nhanh hơn nếu hạ tầng, tiêu chuẩn kỹ thuật, kết nối dữ liệu và quy trình kiểm tra hai bên chưa tương thích. Các bên cũng cần bảo vệ dữ liệu và xác định rõ cách phối hợp giám sát hàng hóa. Vì vậy, doanh nghiệp nên theo dõi kết quả vận hành và quy trình áp dụng, thay vì mặc định thử nghiệm đồng nghĩa với thời gian thông quan giảm ngay.

Doanh nghiệp ưu tiên có thể được lợi, nhưng phải chứng minh mức độ tuân thủ
Hợp tác về doanh nghiệp ưu tiên, gồm hướng tới công nhận lẫn nhau giữa chương trình của hai nước (MRA AEO), có thể giúp doanh nghiệp được hải quan đối tác ghi nhận là nhóm rủi ro thấp và hưởng thuận lợi tương ứng. Cơ chế này có lý: cơ quan hải quan dành điều kiện thuận lợi cho đơn vị tuân thủ tốt để tập trung nguồn lực vào lô hàng và đối tượng tiềm ẩn rủi ro, thay vì áp dụng cùng một mức kiểm soát cho mọi doanh nghiệp. Tuy nhiên, đây không phải ưu đãi tự động cho mọi nhà xuất nhập khẩu. Doanh nghiệp cần duy trì điều kiện theo quy định, xây dựng kiểm soát nội bộ và phối hợp với hải quan trong quản lý rủi ro. Kế hoạch thúc đẩy công nhận lẫn nhau đã được hai bên trao đổi từ tháng 10/2024, nhưng doanh nghiệp vẫn cần chờ hướng dẫn cụ thể về phạm vi công nhận, tiêu chí duy trì và cách áp dụng tại từng cửa khẩu. Lợi ích chỉ bền vững nếu quy trình xét duyệt rõ ràng và việc công nhận được thực hiện nhất quán.

Tạo thuận lợi phải đi cùng kiểm soát, và cần có mốc triển khai rõ
Chống buôn lậu không phải phần đối lập với tạo thuận lợi; đó là điều kiện để luồng hàng hợp pháp được ưu tiên mà không làm suy yếu kiểm soát biên giới. Hội đàm đề cập hợp tác điều tra chống buôn lậu và triển khai Chiến dịch Con rồng Mê Công. Chia sẻ thông tin và phối hợp giữa các cơ quan thực thi có thể giúp nhận diện tuyến vận chuyển, phát hiện dấu hiệu vi phạm và xử lý hành vi buôn bán trái phép xuyên biên giới. Với doanh nghiệp làm ăn đúng quy định, kiểm soát rủi ro tốt có thể tạo môi trường cạnh tranh công bằng hơn. Điểm cần theo dõi là tiến độ biến thỏa thuận thành quy trình vận hành tại cửa khẩu. Hai bên định hướng đẩy nhanh thí điểm cửa khẩu thông minh trên đường chuyên dụng, đồng thời thống nhất chia sẻ thông tin, trao đổi dữ liệu xuất nhập cảnh, xuất nhập khẩu và quy trình kiểm soát với Lạng Sơn, Cao Bằng, Quảng Ninh. Hội nghị lần thứ XII của Ủy ban hợp tác cửa khẩu dự kiến tổ chức tại Trung Quốc trong quý IV/2027. Doanh nghiệp nên nhìn nhận đây là lộ trình đang triển khai, chưa phải cam kết rằng mọi lô hàng sẽ được thông quan nhanh hơn ngay lập tức.

Lợi ích sẽ tùy thuộc vào khâu thực thi
Hợp tác hải quan Việt Trung mở ra hướng cải thiện thương mại biên giới bằng ba thay đổi đáng chờ đợi: hồ sơ điện tử được kết nối tốt hơn, vận chuyển qua cửa khẩu thông minh được tổ chức hiệu quả hơn và doanh nghiệp đủ điều kiện được hưởng cơ chế ưu tiên. Nhưng không nên đánh đồng kế hoạch với kết quả. Thời gian thông quan và chi phí logistics chỉ giảm khi dữ liệu liên thông, tiêu chuẩn kỹ thuật tương thích, quy trình kiểm soát rõ ràng và cơ chế công nhận doanh nghiệp ưu tiên vận hành ổn định. Doanh nghiệp có thể chuẩn bị bằng cách rà soát tính tuân thủ, nâng chất lượng kiểm soát nội bộ và theo dõi hướng dẫn triển khai tại cửa khẩu mình sử dụng. Với cơ quan quản lý, thước đo thuyết phục nhất sẽ là thủ tục bớt trùng lặp, luồng hàng ít ách tắc và kiểm soát vi phạm hiệu quả hơn. Cửa khẩu hiện đại không chỉ cần thiết bị mới; nó cần sự phối hợp đủ chặt để doanh nghiệp làm đúng được hưởng lợi thật.






