Mối liên hệ đáng chú ý, nhưng chưa phải quan hệ nhân quả
Vitamin D là vi chất cơ thể có thể tạo ra khi da tiếp xúc với ánh nắng, đồng thời nhận từ thực phẩm; ngoài vai trò với xương, vitamin này còn tham gia một số hoạt động của não bộ. Mối liên hệ giữa thiếu vitamin D và nguy cơ sa sút trí tuệ ở người cao tuổi đáng được quan tâm, nhưng không nên diễn giải thành bằng chứng rằng uống vitamin sẽ ngăn được bệnh. Thụ thể vitamin D hiện diện tại những vùng não liên quan đến trí nhớ và nhận thức, gồm hồi hải mã và vỏ não trước trán. Vitamin này có thể tham gia điều hòa viêm thần kinh, bảo vệ tế bào thần kinh, kiểm soát canxi nội bào và hỗ trợ yếu tố tăng trưởng thần kinh. Những cơ chế đó tạo cơ sở sinh học để nghiên cứu, chứ chưa đủ chứng minh tác dụng phòng bệnh ở người.
Một tổng quan năm 2024 gồm 23 nghiên cứu thuần tập tiến cứu ghi nhận người thiếu vitamin D có nguy cơ sa sút trí tuệ cao hơn 42% và nguy cơ mắc Alzheimer cao hơn 57% so với người không thiếu. Đây là mức chênh lệch đáng lưu ý, nhưng các con số mô tả mối liên hệ giữa tình trạng thiếu hụt và bệnh trong nghiên cứu, không khẳng định thiếu vitamin D là nguyên nhân trực tiếp.
Các con số chưa chứng minh bổ sung có thể phòng bệnh
Một phân tích tổng hợp khác, gồm 22 nghiên cứu với 53.122 người tham gia, cho thấy nhóm có nồng độ vitamin D trong máu thấp nhất có nguy cơ sa sút trí tuệ cao hơn 49% so với nhóm có nồng độ cao nhất. Một số dữ liệu về người bổ sung vitamin D cũng cho kết quả đáng chú ý: nguy cơ sa sút trí tuệ thấp hơn 40% so với người không bổ sung sau khi hiệu chỉnh các yếu tố liên quan. Tuy nhiên, đây vẫn là kết quả quan sát, có thể chịu ảnh hưởng của khác biệt về sức khỏe, lối sống hoặc các yếu tố khác giữa hai nhóm.
Một nghiên cứu công bố năm 2026 theo dõi 793 người trưởng thành trong khuôn khổ Framingham Heart Study ghi nhận nồng độ vitamin D cao hơn ở tuổi trung niên liên quan đến lượng protein bất thường thấp hơn trên hình ảnh PET não sau khoảng 16 năm. Kết quả này gợi thêm hướng nghiên cứu về sức khỏe não bộ, nhưng không cho thấy bổ sung vitamin D làm giảm protein bất thường hay ngăn sa sút trí tuệ. Nhìn chung, bằng chứng hiện có chưa đủ để xem vitamin D là biện pháp phòng Alzheimer hoặc sa sút trí tuệ.
Tuổi cao có thể làm tăng khả năng thiếu hụt
Người cao tuổi có thể dễ thiếu vitamin D vì da giảm khả năng tổng hợp vitamin theo tuổi, trong khi nhiều người ít ra ngoài hoặc ít tiếp xúc ánh nắng. Chế độ ăn thiếu thực phẩm giàu vitamin D, giảm hấp thu dinh dưỡng và những thay đổi chức năng gan, thận cũng có thể góp phần. Vì thế, sống ở nơi nhiều nắng không bảo đảm mỗi người đều có đủ vitamin.
Có thể bổ sung vitamin D qua cá béo như cá hồi, cá thu, cá trích, lòng đỏ trứng và sữa được tăng cường vi chất. Hoạt động ngoài trời và tiếp xúc nắng cần phù hợp với thời tiết, loại da và tình trạng sức khỏe; tránh nắng gắt, không phơi đến mức da đỏ hoặc bỏng. Phơi nắng qua cửa kính không giúp cơ thể tổng hợp vitamin D hiệu quả vì kính cản phần lớn tia UVB.
Bổ sung có mục tiêu, không tự dùng liều cao
Nếu có nguy cơ thiếu hụt, người cao tuổi nên trao đổi với bác sĩ về việc xét nghiệm và chỉ bổ sung khi cần thiết. Tự dùng vitamin D liều cao hoặc kéo dài có thể gây tác dụng bất lợi; vì vậy, không nên coi thực phẩm bổ sung là cách thay thế thăm khám hay một phương pháp đặc hiệu để phòng sa sút trí tuệ.
Kết luận hợp lý nhất là bảo đảm đủ vitamin D có thể hỗ trợ sức khỏe não bộ, nhưng chưa có cơ sở để hứa hẹn rằng bổ sung sẽ ngăn Alzheimer hoặc sa sút trí tuệ. Những con số nghiên cứu là lý do để chú ý đến tình trạng thiếu hụt và hỏi ý kiến chuyên gia y tế, không phải lời khuyên tự uống vitamin.
