Nhu cầu điện quý IV tăng vọt: áp lực đầu tiên dồn lên EVN
Nhu cầu điện quý IV là mức tiêu thụ và sản lượng điện dự kiến của hệ thống trong ba tháng cuối năm, giai đoạn thường chứng kiến sản xuất tăng tốc, tiêu dùng cao hơn và điều kiện thủy văn – thời tiết khó lường, khiến việc cung ứng điện Việt Nam vừa phải bảo đảm đủ sản lượng, vừa giữ an ninh năng lượng và vận hành an toàn lưới điện quốc gia. Ở thời điểm này, câu hỏi không phải là điện có tăng nhu cầu hay không, mà là tập đoàn EVN chuẩn bị kỹ đến đâu để tránh lặp lại tâm lý lo thiếu điện mỗi mùa cao điểm. Theo chính EVN, sản lượng điện sản xuất và nhập khẩu toàn hệ thống 9 tháng đã đạt 265,79 tỷ kWh, tăng 9,3% so với cùng kỳ năm 2025. Con số này cho thấy nền kinh tế dùng điện nhiều hơn, đặt nền cho cú nhảy 11,3% về sản lượng dự kiến trong quý IV. Vấn đề là tốc độ chuẩn bị phải nhanh hơn tốc độ tăng phụ tải, nếu không, mọi kịch bản đều trở nên mong manh.
Cơ cấu nguồn và lưới điện: điểm tựa hay điểm yếu khi nhu cầu tăng 11,3%?
Nhìn vào bức tranh nguồn điện hiện nay, dễ thấy hệ thống vẫn phụ thuộc lớn vào nhiệt điện than – nguồn chiếm tới 49,9% sản lượng với 132,63 tỷ kWh trong 9 tháng đầu năm. Thủy điện đóng góp 25,8%, năng lượng tái tạo 12,6% với điện mặt trời và điện gió đang nổi lên nhưng chưa thể bù thay hoàn toàn cho các nguồn truyền thống. Sự đa dạng nguồn là điểm cộng cho an ninh năng lượng, song phụ thuộc vào than và thủy văn lại là điểm trừ khi bước vào giai đoạn nhu cầu điện quý IV tăng 11,3%. Về lưới điện, con số 267 công trình từ 110–500kV đã được khởi công và đóng điện trong 9 tháng cho thấy nỗ lực mở rộng, tăng khả năng truyền tải. Tuy nhiên, lưới điện không chỉ cần số lượng dự án mà cần đúng tiến độ, đúng vị trí phụ tải tăng. Dòng truyền tải chủ yếu từ miền Trung ra miền Bắc và vào miền Nam là lời nhắc rằng chỉ cần một mắt xích yếu, cả hệ thống sẽ cảm nhận rõ áp lực khi phụ tải lên cao.
Các phương án của EVN: từ BESS, nguồn mới đến quản lý phụ tải
Điểm đáng chú ý là EVN không chỉ nói về tăng sản lượng, mà bắt đầu chạm vào bài toán linh hoạt hệ thống. Việc đẩy nhanh đầu tư hệ thống lưu trữ điện bằng pin (BESS) cho thấy tập đoàn nhìn nhận đúng vấn đề: nguồn tái tạo chỉ thực sự có giá trị khi có công nghệ lưu trữ hỗ trợ vận hành. EVNHANOI đã hoàn thành 50MW BESS, EVNNPC đạt 155MW và đặt mục tiêu 305MW trong tháng 10, trong khi các dự án BESS tập trung ở miền Bắc lên kế hoạch hàng trăm MW. Song song, nhiệt điện Quảng Trạch I với hai tổ máy được đẩy để phát điện thương mại vào cuối tháng 11 và tháng 12, góp thêm nguồn công suất nền đúng thời điểm nhu cầu điện quý IV tăng. Quan trọng hơn, EVN yêu cầu các nhà máy thủy điện theo dõi sát thủy văn, tích nước hợp lý, các nhà máy nhiệt điện hoàn tất hợp đồng nhiên liệu cho năm 2027 và xây dựng phương án đảm bảo nguồn cung dài hạn. Đây là những bước đi cần thiết, nhưng sẽ chỉ phát huy nếu được giám sát chặt và không trễ hẹn như nhiều dự án điện từng gặp.
Vai trò Bộ Công Thương: nhiên liệu, khí và những nút thắt dự án
Năng lực của tập đoàn EVN chỉ là một nửa câu chuyện; nửa còn lại nằm ở chính sách và sự phối hợp về nhiên liệu, dự án của Bộ Công Thương. Tại hội nghị sơ kết cuối tháng 9, cơ quan quản lý thừa nhận nhiệm vụ bảo đảm cung ứng điện trong quý IV và năm 2027 đòi hỏi phải theo dõi sát thời tiết, thủy văn, vận hành nhà máy và khả năng cung ứng nhiên liệu. Ngành năng lượng được yêu cầu chủ động phương án ứng phó thiên tai, bảo đảm nguồn than, khí và các loại nhiên liệu phục vụ phát điện không bị gián đoạn. Điểm nóng là nguồn khí cho các nhà máy điện khu vực Đông Nam Bộ, khi tổng nhu cầu có thể lên tới khoảng 24 triệu m³/ngày trong khi khả năng cung ứng hiện hữu còn hạn chế, buộc hệ thống phải tính tới huy động dầu với chi phí vận hành cao hơn. Ý kiến từ đơn vị vận hành hệ thống điện nhấn mạnh phải "chủ động chuẩn bị nguồn LNG, nâng cao khả năng tiếp nhận và cung ứng khí cho phát điện" để hạn chế phải chạy dầu. Rõ ràng, an ninh năng lượng không chỉ nằm ở cột điện và tua-bin, mà nằm ở quyết định kịp thời với các dự án khí, LNG và hạ tầng đi kèm.
Người dùng điện ở đâu trong bài toán an ninh năng lượng?
Trong khi các bên bàn về nguồn than, khí, LNG và BESS, người dân và doanh nghiệp lại đang hỏi câu đơn giản: mùa cao điểm có bị cắt điện không? EVN khẳng định hệ thống 9 tháng qua "cơ bản đáp ứng yêu cầu cung cấp điện phục vụ sản xuất và đời sống" và đồng thời đề nghị khách hàng sử dụng điện tiết kiệm, hạn chế dùng đồng thời nhiều thiết bị công suất lớn vào giờ cao điểm, đặt điều hòa từ 27 độ C trở lên để giảm phụ tải. Đó không phải lời kêu gọi chung chung; trong cấu trúc hệ thống đang chịu áp lực tăng 11,3% sản lượng dự kiến quý IV, quản lý phụ tải là một phần của an ninh năng lượng. Việc đưa tổng đài chăm sóc khách hàng 1558 vào sử dụng trên toàn quốc từ 15/8 là bước cải thiện giao tiếp với người dùng, nhưng quan trọng hơn là minh bạch kế hoạch cung ứng điện. Yêu cầu sớm phê duyệt kế hoạch cung cấp điện năm 2027 để EVN và các đơn vị chủ động xây dựng phương án cho thấy ngay cả bên cung ứng cũng cần sự chắc chắn từ cơ quan quản lý. Người dùng có quyền kỳ vọng rằng giữa tăng trưởng phụ tải và lời kêu gọi tiết kiệm, sẽ không còn những bất ngờ khó chịu như cắt giảm ngoài dự báo.
