Sáu nút thắt, một bài toán thực thi
Nút thắt giáo dục là những vấn đề cốt lõi khiến trường học khó bảo đảm cơ hội học tập công bằng, chất lượng và an toàn, đồng thời chưa đáp ứng đầy đủ nhu cầu nhân lực của đất nước. Tại phiên toàn thể sáng 31/10 của Kỳ họp thứ hai, Quốc hội khóa XVI, Bộ trưởng Giáo dục và Đào tạo Hoàng Minh Sơn làm rõ sáu nhóm vướng mắc: cơ sở vật chất; biên chế và chính sách giáo viên; chương trình, sách giáo khoa; thi cử và tuyển sinh; an toàn trường học; đào tạo nhân lực đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội.
Danh mục này không nên được xem như sáu việc rời rạc. Thiếu phòng học, giáo viên hoặc điều kiện an toàn đều có thể làm giảm chất lượng tiếp cận giáo dục; còn chương trình, thi cử và đào tạo nhân lực quyết định việc học có gắn với nhu cầu thực tế hay không. Chính phủ đã đặt trọng tâm vào mở rộng cơ hội học tập bình đẳng, có chất lượng, an toàn và phát triển nhân lực cho cả nước lẫn từng địa phương. Vì vậy, thước đo đáng chú ý không chỉ là có bao nhiêu chủ trương, mà là chúng được chuyển thành điều kiện học tập cụ thể ra sao.
Trường lớp và giáo viên: phải xử lý đúng nơi thiếu
Ở nhóm điều kiện dạy học, Bộ trưởng xác định đủ trường lớp và giáo viên là ưu tiên hàng đầu. Đến nay, 108 trường phổ thông dân tộc nội trú liên cấp đã đi vào hoạt động; sau đánh giá giai đoạn đầu, Bộ sẽ đề xuất mở rộng mô hình tại các địa bàn khó khăn, không chỉ ở vùng biên giới. Đây là hướng đi đáng chú ý, nhưng nhu cầu không thể được giải quyết bằng một mô hình đồng loạt: tiêu chí đầu tư cần phản ánh mức thiếu hụt và khả năng tiếp cận của từng địa phương.
Về nhân lực, hơn 30.000 nhân sự quản lý giáo dục dôi dư sau sắp xếp đã được chuyển sang vị trí giảng dạy; Bộ cũng yêu cầu điều chuyển, luân chuyển giáo viên để hạn chế nơi thừa, nơi thiếu. Bộ đang chuẩn bị điều chỉnh định mức biên chế và hướng dẫn cập nhật chính xác dữ liệu giáo viên trên toàn quốc, làm cơ sở đề xuất bổ sung chỉ tiêu tuyển dụng. Nhưng phân bổ lại chưa thay thế được chính sách giữ chân người dạy: đại biểu Năng Xô Vi đề nghị quan tâm đồng thời đến lương, phụ cấp, nhà ở, đi lại, điều kiện sống và cơ hội phát triển nghề nghiệp, nhất là ở vùng khó khăn.
Sách giáo khoa, thi cử và an toàn học đường
Với chương trình và sách giáo khoa, Bộ đặt mốc hoàn tất rà soát, chỉnh sửa vào năm 2027 để thống nhất sử dụng từ năm học 2028-2029. Bộ trưởng cho biết sách giáo khoa sẽ được cung cấp miễn phí từ năm học đó, sớm hơn một năm so với nghị quyết và quyết định của Chính phủ. Đây là cam kết có tác động trực tiếp đến gia đình, nhưng tiến độ biên soạn, chất lượng nội dung và việc chuẩn bị triển khai đồng bộ sẽ quyết định cam kết ấy có đi vào lớp học đúng hạn hay không.
Ở thi cử và tuyển sinh, Bộ cho biết sẽ dựa trên rà soát thực tế để nâng chất lượng kỳ thi và kiểm soát gian lận, tiêu cực. An toàn trường học cũng cần cách tiếp cận thực chất hơn các quy định trên giấy: Bộ dự kiến đề xuất Chính phủ sửa Nghị định 80 để tăng cường kiểm soát bạo lực học đường, phòng ngừa và xử lý vi phạm. Những vấn đề như cổng trường đóng vì lý do an toàn nhưng khiến căng tin thành thị trường độc quyền, học sinh không có lựa chọn, cho thấy chính sách bảo vệ trẻ em cần tính cả hệ quả trong đời sống thường ngày.
Cải cách đào tạo giáo viên và mở rộng hợp tác
Bản tin tuần cho thấy cải cách đào tạo giáo viên là phần nối dài của bài toán đội ngũ. Chiều 28/10, Thứ trưởng Phạm Ngọc Thưởng cùng đoàn công tác làm việc với Trường Đại học Sư phạm - Đại học Đà Nẵng về đào tạo giáo viên. Bộ đang lấy ý kiến các cơ sở đào tạo để hoàn thiện đề án nâng cao chất lượng, dự kiến trình Phó Thủ tướng trước ngày 31/12. Đề án dựa trên ba trụ cột: tư duy, thể chế và nguồn lực; đồng thời đặt yêu cầu tăng năng lực tự học, nghiên cứu và khả năng thích ứng với thay đổi chương trình. Hướng này hợp lý, nhưng cần gắn chặt cơ sở đào tạo với địa phương và điều kiện thực hành, đãi ngộ, việc làm sau tốt nghiệp.
Hợp tác giáo dục quốc tế cũng được nhắc đến qua cuộc gặp ngày 27/10 giữa Bộ trưởng Hoàng Minh Sơn và Bộ trưởng Giáo dục Brunei, đồng thời là Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng Giáo dục các nước Đông Nam Á (SEAMEO). Hai bên đề cập vai trò hợp tác khu vực, giáo dục xanh và hỗ trợ trẻ có nhu cầu giáo dục đặc biệt; phía Việt Nam mong Brunei chia sẻ kinh nghiệm khi Việt Nam chuẩn bị đảm nhiệm chức chủ tịch Hội đồng SEAMEO nhiệm kỳ 2027-2029. Những trao đổi này có giá trị khi chuyển thành hỗ trợ chuyên môn và cơ hội học tập cụ thể. Tóm lại, sáu nút thắt chỉ có thể được tháo gỡ bền vững khi nguồn lực, chính sách và trách nhiệm thực thi cùng hướng về nhu cầu thật của học sinh, giáo viên và từng địa phương.
