Mạng lưới mới, áp lực cũ
Điểm nghẽn giáo dục là những thiếu hụt về nguồn lực, quản trị và tổ chức dạy học khiến trường khó đáp ứng nhu cầu người học, dù ngành đã có kế hoạch và mục tiêu cải thiện. Đầu năm học 2026-2027, Sở GD-ĐT TP.HCM nêu sáu nhóm vướng mắc còn tồn tại, trong bối cảnh các trường lần đầu vận hành theo mạng lưới mới sau sắp xếp. Đây là năm thứ hai thành phố triển khai Nghị quyết 71 của Bộ Chính trị và cũng là năm bắt đầu cụ thể hóa Luật Phát triển đô thị trong giáo dục. Quy mô sau sắp xếp gồm 2.841 cơ sở, trong đó 1.486 công lập và 1.355 ngoài công lập; số cơ sở công lập giảm 702 đơn vị, tương đương 32,08%. Quy mô lớn không tự động tạo ra năng lực phục vụ tốt hơn. Khi tổ chức thay đổi mà phòng học, nhân lực và dữ liệu chưa theo kịp, người chịu tác động đầu tiên vẫn là học sinh và giáo viên.
Hai điểm nghẽn đầu tiên bộc lộ rõ ở điều kiện trường lớp, đội ngũ và huy động nguồn lực. Thành phố thiếu khoảng 9.000 giáo viên để đáp ứng định mức tối đa của Bộ GD-ĐT, đồng thời thiếu khoảng 16.000 phòng học so với mục tiêu 300 phòng trên 10.000 dân trong độ tuổi đi học. Một số trường THPT chưa thể tổ chức học hai buổi mỗi ngày; sĩ số còn cao ở vài địa bàn, giáo viên môn đặc thù còn thiếu và tỷ lệ trường đạt chuẩn quốc gia vẫn thấp. Vấn đề thứ hai nằm ở cơ chế xã hội hóa: quy định về hợp tác công tư, liên doanh, sử dụng tài sản công chưa phát huy hiệu quả; ưu đãi cho cơ sở ngoài công lập khó tiếp cận. Ranh giới giữa tài trợ tự nguyện và khoản thu chưa rõ, còn nguồn lực thường dồn về trường vốn đã thuận lợi. Vì thế, thiếu phòng và thiếu người không thể giải quyết bằng vận động đóng góp đơn thuần; cần kế hoạch đầu tư và phân bổ công bằng hơn.
Quản trị số phải giảm việc, không tạo thêm việc
Điểm nghẽn thứ ba là chuyển đổi số chưa trở thành năng lực quản trị dựa trên dữ liệu. Ở một số đơn vị, công việc mới dừng ở số hóa hồ sơ; thông tin trường thay đổi sau sắp xếp gây khó cho đồng bộ, học sinh chưa được xác thực với cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư, còn các hệ thống chưa liên thông nên trường phải nhập cùng dữ liệu nhiều lần. Công nghệ và trí tuệ nhân tạo được ứng dụng không đồng đều; năng lực ngoại ngữ, tin học của một bộ phận giáo viên cũng chưa đáp ứng yêu cầu đưa tiếng Anh thành ngôn ngữ thứ hai và triển khai AI an toàn. Đây không chỉ là chuyện thiết bị hay phần mềm. Nếu dữ liệu không thông suốt, nhà trường mất thời gian cho thủ tục thay vì hỗ trợ dạy học; nếu giáo viên thiếu kỹ năng, công nghệ có thể làm tăng gánh nặng thay vì cải thiện bài giảng. Giải pháp giáo dục cần bắt đầu từ chuẩn hóa dữ liệu và đào tạo thực chất, đồng thời bảo đảm các hệ thống kết nối được với nhau.
Điểm nghẽn thứ tư gắn với áp lực chỗ học, phân luồng sau THCS và chất lượng giáo dục thường xuyên. Dân số cơ học tăng nhanh khiến khu vực đô thị hóa chịu sức ép lớn; số học sinh tốt nghiệp THCS tăng trong khi năng lực tiếp nhận của trường THPT công lập có hạn, làm tuyển sinh lớp 10 thêm căng thẳng. Tâm lý ưu tiên trường công của phụ huynh, học sinh khiến việc phân luồng càng khó, trong khi nhận thức xã hội về giáo dục thường xuyên chưa đầy đủ và chất lượng giữa các cơ sở còn khác nhau. Hệ quả không dừng ở một kỳ tuyển sinh: lựa chọn học tập bị thu hẹp, còn trường học tại nơi dân số tăng nhanh phải xoay xở với chỗ ngồi và sĩ số. Thành phố cần xem phân luồng là lựa chọn học tập có chất lượng, không phải phương án cuối cùng khi thiếu chỗ; đồng thời công khai thông tin về các lộ trình sau THCS để gia đình quyết định dựa trên cơ hội thực tế.
Bảo vệ người học và xử lý tận gốc
Hai điểm nghẽn còn lại nằm ở trách nhiệm giám sát khối ngoài công lập và an toàn, chất lượng dịch vụ trong trường. Sở cho biết một số cơ sở ngoài công lập chậm khắc phục tồn tại, có trường hợp ảnh hưởng quyền lợi học sinh; cần tăng hậu kiểm và chuẩn bị phương án bảo vệ người học khi xảy ra sự cố. An toàn thực phẩm trong tổ chức bán trú cũng còn rủi ro, nhất là khâu kiểm soát nhà cung cấp; phụ huynh phản ánh chất lượng bữa ăn chưa tương xứng với mức thu. Hai vấn đề này đòi hỏi giám sát có trách nhiệm giải trình, thay vì chỉ chờ phản ánh rồi xử lý. Sở đã chỉ đạo các trường chủ động thông tin, phối hợp kịp thời với cơ quan chức năng và chuyển từ xử lý hậu quả sang phòng ngừa từ sớm, từ xa. Đó là hướng đi cần được cụ thể hóa bằng quy trình kiểm tra rõ ràng, cơ chế tiếp nhận phản ánh và phương án duy trì quyền học tập khi cơ sở phát sinh sự cố.
Sáu điểm nghẽn cho thấy ngành giáo dục TP.HCM không thiếu việc phải làm, nhưng cần xếp đúng thứ tự ưu tiên. Trước mắt, cần tập trung vào thiếu giáo viên, phòng học và sức ép tuyển sinh vì đây là những yếu tố tác động trực tiếp đến lớp học mỗi ngày. Song song, phải tháo vướng quy định huy động nguồn lực, kết nối dữ liệu để giảm thao tác lặp lại, nâng năng lực số và ngoại ngữ của giáo viên, đồng thời củng cố chất lượng giáo dục thường xuyên. Hậu kiểm cơ sở ngoài công lập và kiểm soát bữa ăn bán trú cần hướng đến bảo vệ người học, không chỉ hoàn tất thủ tục. Năm học mới sẽ khó đạt mục tiêu đổi mới nếu các vấn đề căn bản tiếp tục bị đẩy sang kỳ sau. Thước đo của giải pháp giáo dục không phải số kế hoạch được ban hành, mà là lớp học đủ chỗ, đủ người dạy, quản lý liền mạch và học sinh được bảo đảm quyền lợi.
